'Ma trận' phế liệu giữa lòng phố: Từ hiểm họa cháy nổ đến bài toán kinh tế xanh

Bài 1: Những “quả bom nổ chậm” bủa vây khu dân cư

Len lỏi trong những con ngõ nhỏ hẹp của Thủ đô, các cơ sở thu mua phế liệu tự phát đang trở thành nỗi ám ảnh kinh hoàng về an toàn cháy nổ. Giữa những đống giấy vụn, nhựa, xốp và dây điện chằng chịt, ranh giới giữa mưu sinh và thảm họa chưa bao giờ mong manh đến thế. Thực trạng này không chỉ là vấn đề về mỹ quan đô thị, mà đã trở thành một bài toán cấp bách về quản lý rủi ro trong lòng các khu dân cư đông đúc.

Khi vỉa hè, lòng đường thành kho chứa phế liệu

Theo số liệu thống kê mới nhất tính đến hết tháng 3-2026, chỉ riêng địa bàn 3 phường Đại Mỗ, Tây Mỗ và Từ Liêm tồn tại tới 50 cơ sở thu mua phế liệu lớn, nhỏ. Tại phường Đại Mỗ, mật độ tập trung cao nhất diễn ra trên đường Trung Văn với 4 cơ sở, đường Cương Kiên và Phùng Khoang mỗi nơi có ít nhất 2 điểm tập kết lớn.

Các cơ sở thu gom rác tái chế không bảo đảm quy định vẫn đang tồn tại, len lỏi trong các khu dân cư. Ảnh: Xuân Nhi

Khu vực phường Tây Mỗ cũng đang chịu áp lực tương tự với hàng loạt cơ sở tập trung dày đặc trên đường Quang Tiến, đường Hữu Hưng và đường Cầu Cốc. Thực tế, phế liệu không được phân loại một cách khoa học, mà được chất cao thành núi, lấn chiếm toàn bộ diện tích vỉa hè, tràn xuống cả lòng đường.

Tại khu vực quận Đống Đa cũ, thống kê cho thấy, có hơn 30 hộ thu mua ngay tại những khu vực lõi dân cư đông đúc nhất. Điển hình tại phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám, phố Trần Quý Cáp vốn nhỏ hẹp nay càng bí bách hơn khi có tới 4 cơ sở thu mua quy mô lớn án ngữ ngay mặt đường. Những đống nhựa, nilon và sắt thép han gỉ được chất chồng, biến không gian công cộng thành kho bãi riêng, lấn chiếm lối đi của người dân và phương tiện giao thông.

Tại khu vực phường Hai Bà Trưng, những cơ sở trên đường Nguyễn Đình Chiểu, hay phố Đỗ Hành cũng trong tình trạng tương tự, nơi hàng tấn vật liệu dễ cháy bao vây hệ thống dây điện.

Hiểm họa "3 trong 1"

Sự nguy hiểm của các vựa phế liệu không chỉ nằm ở số lượng, mà ở chính đặc tính vật lý của các vật liệu được thu gom. Các cơ sở đồng nát thường chứa đầy vật liệu dễ cháy như nhựa, nilon, giấy vụn và đặc biệt là các tấm xốp khổ lớn - loại vật liệu có vận tốc cháy cực nhanh và tỏa nhiệt lượng khổng lồ.

Điển hình như tại cơ sở của bà L trong khu tập thể Nguyễn Công Trứ, mặt hàng thu gom chủ lực bao gồm nhựa, nilon, sắt thép và xốp được chất đống không phân khu, thiếu các tấm che chắn ngăn nhiệt, hay vách ngăn cháy lan. Đáng lo ngại hơn, hầu hết các điểm thu mua này hoạt động theo mô hình "3 trong 1": Vừa là kho chứa, vừa là nơi sơ chế, vừa là nơi ở và nấu nướng của chủ cơ sở. Điều này đồng nghĩa với việc các nguồn nhiệt từ bếp gas, bếp từ, hay hoạt động thắp hương thờ cúng diễn ra ngay sát những vật liệu dễ bắt lửa.

Hoạt động của các điểm thu gom rác tái chế tự phát kéo theo nhiều hệ lụy. Ảnh: Xuân Nhi

Thực tế đã chứng minh, đây chính là những "ngòi nổ" sẵn sàng bùng phát bất cứ lúc nào. Bài học đau xót từ vụ cháy lán tạm thu gom phế liệu tại xã Tứ Hiệp vào cuối năm 2023 vẫn còn nguyên giá trị cảnh báo. Chỉ vì một sơ suất nhỏ trong quá trình ép phế liệu làm phát nổ bình xịt tóc, ngọn lửa đã tước đi sinh mạng của 3 mẹ con trong một gia đình. Hay gần đây nhất, vào tháng 3-2025, một vụ hỏa hoạn kèm nhiều tiếng nổ lớn từ các bình áp lực đã xảy ra tại bãi phế liệu gần Đại lộ Thăng Long gây náo loạn cả khu vực dân cư trong đêm tối.

Tại phường Kim Liên, các cơ sở tại ngõ Trường Chinh, hay ngõ Phương Mai đều nằm xen kẽ trong các khu dân cư lâu đời. Hệ thống điện tại các cơ sở này thường được câu mắc tạm bợ để phục vụ việc cân kéo, chạy xuyên qua những đống giấy vụn khô khốc. Chỉ cần một tia lửa từ chập điện, toàn bộ cửa hàng có thể biến thành ngọn đuốc khổng lồ. Nỗi ám ảnh này từng hiện hữu qua vụ cháy bãi tập kết phế liệu dọc đường Võ Văn Kiệt vào cuối năm 2024, tạo nên cột khói đen cao hàng chục mét khiến người dân kinh hãi.

"Điểm mù" cứu hỏa trong ngõ sâu

Khi nhìn vào danh sách các cơ sở tại phường Ô Chợ Dừa, chúng ta thấy các cơ sở phế liệu nằm sâu trong các ngách nhỏ thuộc ngõ Thịnh Hào 1, ngõ Hào Nam... Đây thực sự là những "điểm mù" đối với xe chữa cháy chuyên dụng. Trong trường hợp xảy ra hỏa hoạn, việc tiếp cận hiện trường là vô cùng khó khăn, nếu không muốn nói là bất khả thi trong những phút đầu vàng ngọc.

Vụ cháy tại cơ sở phế liệu trên phố Bắc Cầu vào đầu năm 2026 là một ví dụ. Ngọn lửa bùng phát từ kho phế liệu rộng 100m² đã nhanh chóng lan sang và làm hư hỏng nặng 2 nhà dân liền kề trước khi lực lượng chức năng có thể tiếp cận được hiện trường chật hẹp.

Khi phế liệu nhựa bốc cháy, chúng tạo ra khói độc chứa nhiều hợp chất nguy hiểm và nhiệt độ rất cao, dễ dàng làm biến dạng cấu trúc của các ngôi nhà dân liền kề. Tâm lý bất an thường trực khiến nhiều cư dân sống quanh các vựa đồng nát luôn trong trạng thái lo âu mỗi khi đi ngủ.

Việc để các cơ sở này tồn tại tự phát, không có trang thiết bị phòng cháy, chữa cháy cơ bản, thực sự là mối bất an lớn của cộng đồng. Đã đến lúc chính quyền cần có biện pháp mạnh tay hơn để "nhổ bỏ" những ngòi nổ chậm này ra khỏi không gian sống của người dân.