Mang tiếng nói của Nhân dân vào phòng nghị án

Bà Trần Thị Mộng Lành (bìa trái) theo dõi diễn biến phiên tòa. Ảnh: BẢO TRÂN

Trong phòng xử án, bà Trần Thị Mộng Lành - Hội thẩm nhân dân Tòa án nhân dân khu vực 7 chăm chú theo dõi phần xét hỏi, thỉnh thoảng ghi chép những chi tiết cần lưu ý vào cuốn sổ nhỏ trước mặt. Ở tuổi 63, người phụ nữ từng nhiều năm gắn bó với ngành giáo dục vẫn đều đặn có mặt tại các phiên xét xử. Đây cũng là nhiệm kỳ thứ năm bà đảm nhận công việc này. “Đây là công việc rất ý nghĩa. Tôi vừa được học thêm kiến thức pháp luật vừa có điều kiện tuyên truyền, vận động người dân chấp hành pháp luật tốt hơn”, bà Lành nói.

Hơn 20 năm tham gia xét xử, bà Lành đã tiếp xúc với nhiều vụ việc khác nhau. Có những phiên tòa chỉ diễn ra vài giờ, nhưng cũng có những vụ việc kéo dài nhiều ngày. Mỗi hồ sơ đều đòi hỏi hội thẩm nhân dân phải đọc kỹ, đánh giá khách quan và giữ được sự tỉnh táo trước những hoàn cảnh dễ khiến người ta mềm lòng. Điều khiến bà trăn trở nhất không phải là vụ án lớn, hồ sơ dày hay vụ án có nhiều tình tiết phức tạp, mà là các tranh chấp giữa những người cùng huyết thống. Theo bà Lành, vụ kiện liên quan đến đất đai, tài sản giữa anh em, họ hàng thường để lại nhiều day dứt hơn cả. Bởi phía sau mỗi hồ sơ không chỉ là quyền lợi vật chất mà còn là mối quan hệ gia đình bị rạn nứt sau thời gian mâu thuẫn.

Không chỉ vậy, ký ức của người hội thẩm còn lưu lại nhiều hình ảnh khó quên về những thanh thiếu niên lầm lỡ đứng trước hội đồng xét xử. Nhiều trường hợp do hoàn cảnh gia đình, cha mẹ thiếu quan tâm hoặc cuộc sống khó khăn nên bị lôi kéo, dụ dỗ. “Nhìn các em, tôi rất thương. Có những bị cáo trước giờ xét xử vẫn tỏ ra ngang ngạnh, bất cần. Thế nhưng khi được phân tích hành vi vi phạm, nghe nhắc đến cha mẹ và người thân, họ bật khóc ngay tại phiên tòa. Những khoảnh khắc ấy khiến tôi càng thấm thía giá trị của sự giáo dục, quan tâm từ gia đình và xã hội trong việc ngăn một người trẻ bước vào con đường sai lầm”, bà Lành chia sẻ.

Theo ông Đoàn Chí Dũng - Trưởng đoàn Hội thẩm nhân dân Tòa án nhân dân khu vực 7, nhiều người thường nghĩ hội thẩm nhân dân chỉ ngồi nghe xét xử rồi biểu quyết. Thực tế, phía sau mỗi phiên tòa là cả quá trình nghiên cứu hồ sơ, cập nhật kiến thức pháp luật và chuẩn bị kỹ lưỡng. Hội thẩm nhân dân được ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam giới thiệu và hội đồng nhân dân cùng cấp bầu theo nhiệm kỳ. Dù không phải là thẩm phán chuyên nghiệp, nhưng mỗi hội thẩm nhân dân đều phải tham gia tập huấn, nghiên cứu pháp luật và thường xuyên cập nhật quy định mới. “Trước khi mở phiên tòa, hội thẩm nhân dân phải đến tòa án nghiên cứu hồ sơ vụ án. Có những hồ sơ rất dày, phải đọc trong nhiều ngày để nắm các tình tiết, chứng cứ liên quan, nếu có nội dung còn vướng mắc sẽ trao đổi với thẩm phán phụ trách vụ án để làm rõ trước khi đưa vụ án ra xét xử”, ông Dũng cho biết.

Giá trị lớn nhất của hội thẩm nhân dân là mang góc nhìn từ thực tiễn đời sống vào hoạt động xét xử. Hội thẩm không thay thế thẩm phán về chuyên môn pháp lý, nhưng bằng kinh nghiệm sống và sự am hiểu xã hội, họ có thể góp thêm nhận định từ nhiều khía cạnh khác nhau của vụ việc. “Có những vụ tranh chấp đất đai giữa anh em ruột trong gia đình, nếu chỉ nhìn vào hồ sơ thì đó là câu chuyện về quyền sử dụng đất. Nhưng khi tìm hiểu kỹ mới thấy phía sau là mâu thuẫn kéo dài nhiều năm, liên quan đến việc chăm sóc cha mẹ, công sức giữ gìn tài sản hay hoàn cảnh riêng của từng người. Những yếu tố đó giúp việc đánh giá vụ việc toàn diện hơn”, bà Lành chia sẻ.

Ông Dũng đánh giá, các hội thẩm nhân dân đều là những cá nhân có uy tín, kinh nghiệm trong nhiều lĩnh vực xã hội, góp phần giúp việc đánh giá vụ án toàn diện hơn. Hiện, Đoàn Hội thẩm nhân dân Tòa án nhân dân khu vực 7 có hơn 30 thành viên. Trong quá trình xét xử, hội thẩm có quyền và trách nhiệm ngang với thẩm phán khi xem xét chứng cứ, đánh giá vụ việc, tham gia nghị án và biểu quyết. “Ý kiến của hội thẩm được tôn trọng như thẩm phán. Mỗi thành viên đều độc lập trong nhận định và biểu quyết, quyết định cuối cùng được thông qua theo nguyên tắc đa số”, ông Dũng cho biết.

Điều khiến nhiều hội thẩm nhân dân gắn bó với công việc qua nhiều nhiệm kỳ không chỉ là trách nhiệm góp phần bảo vệ công lý mà còn là giá trị giáo dục mà mỗi bản án mang lại. Một phán quyết đúng đắn không chỉ bảo đảm đúng người, đúng tội, đúng pháp luật mà còn giúp người vi phạm nhận thức được sai lầm, từ đó có cơ hội sửa đổi và hoàn thiện bản thân.