Mạnh dạn thay đổi, mở hướng sinh kế bền vững

Những cách làm mới đang giúp nâng cao giá trị nông sản, mở thêm hướng sinh kế và tạo động lực để người dân vươn lên làm giàu trên chính quê hương.

Mạnh dạn thay đổi cách làm

Mô hình nuôi dúi má đào của anh Lăng Văn Hiệp, thôn Trại Mái, xã Đại Đình (Phú Thọ).

Ở vùng núi Tam Đảo, thay đổi tư duy sản xuất đang bắt đầu từ những lựa chọn cụ thể của người dân. Không còn chỉ dựa vào cây trồng, vật nuôi quen thuộc hay sản xuất theo kinh nghiệm, nhiều hộ đã chủ động tìm hiểu thị trường, lựa chọn mô hình phù hợp, đầu tư kỹ thuật và tính toán đầu ra ngay từ đầu.

Tại thôn Trại Mái, xã Đại Đình, tỉnh Phú Thọ, anh Lăng Văn Hiệp là một trong những người mạnh dạn thay đổi cách làm. Nhận thấy điều kiện địa phương phù hợp với việc nuôi dúi má đào, anh quyết định chuyển hướng từ chăn nuôi truyền thống sang đầu tư nuôi dúi theo hướng nhân giống, cung cấp con giống ra thị trường.

Trước khi đầu tư, anh Hiệp trực tiếp tham quan, học hỏi kinh nghiệm tại các mô hình nuôi dúi ở Bắc Giang, Quảng Ninh, Lạng Sơn, đồng thời tìm hiểu nhu cầu thị trường. Từ thực tế khảo sát, anh nhận thấy dúi thích nghi tốt với điều kiện nuôi nhốt, thức ăn tương đối dễ tìm và nhu cầu con giống còn lớn.

Anh Lăng Văn Hiệp, xã Đại Đình (Phú Thọ) đã chuyển hướng từ chăn nuôi truyền thống sang đầu tư nuôi dúi theo hướng nhân giống, cung cấp con giống ra thị trường.

Cuối năm 2025, từ nguồn vốn tích lũy và vay mượn thêm, anh đầu tư gần 700 chuồng nuôi, bước đầu nuôi thử nghiệm 500 đôi dúi má đào. Thay vì đầu tư theo phong trào, anh lựa chọn hướng đi phù hợp với điều kiện của gia đình, tận dụng chuồng trại sẵn có và nguồn thức ăn tại địa phương như thân tre, cây họ tre, ngô, mía, khoai lang...

Theo anh Hiệp, nguồn thức ăn sẵn có giúp giảm đáng kể chi phí đầu vào. Dúi nuôi khoảng 7 - 8 tháng có thể bắt đầu sinh sản; trung bình mỗi năm 3 - 4 lứa, mỗi lứa từ 3 - 5 con. Giá dúi giống hiện dao động từ 17 - 20 triệu đồng/cặp, tùy tháng tuổi và trọng lượng.

Không chỉ đầu tư con giống, chuồng trại, anh Hiệp còn chủ động đăng ký thủ tục chăn nuôi theo quy định, lập sổ theo dõi đàn; đồng thời liên kết với các nhà cung cấp tại Bắc Giang, Quảng Ninh để trao đổi kỹ thuật, chủ động nguồn giống và từng bước xây dựng thị trường tiêu thụ.

Dúi nuôi khoảng 7 - 8 tháng có thể bắt đầu sinh sản; trung bình mỗi năm 3 - 4 lứa, mỗi lứa từ 3 - 5 con. Giá dúi giống hiện từ 17 - 20 triệu đồng/cặp.

Gia tăng giá trị từ sản vật bản địa

Nếu anh Hiệp lựa chọn một vật nuôi mới để mở hướng sản xuất thì chị Lưu Thị Tám ở xã Đạo Trù lại tìm cách làm giàu từ chính sản vật quen thuộc của vùng núi Tam Đảo. Điểm nhấn trong cách làm của chị là không dừng lại ở sản xuất nguyên liệu mà tìm cách nâng giá trị ngay sau thu hoạch.

Phát huy lợi thế về khí hậu, thổ nhưỡng và điều kiện tự nhiên, chị Tám tập trung phát triển cây trà hoa vàng theo hướng hàng hóa. Thay vì chỉ trồng và bán nguyên liệu, gia đình chị đầu tư chế biến, đa dạng hóa sản phẩm và từng bước chuẩn hóa quy trình sản xuất.

Từ cây trà hoa vàng, gia đình chị phát triển các sản phẩm như trà túi lọc, trà sấy khô; chú trọng bao bì, nhãn mác và truy xuất nguồn gốc. Nhờ đó, giá trị sản phẩm không chỉ được tính bằng sản lượng thu hoạch mà được gia tăng qua chế biến, chất lượng và thương hiệu.

Từ loại rau được trồng thử nghiệm trong vườn nhà, nay cây rau su su đã trở thành nông sản chủ lực của xã Tam Đảo trong phát triển kinh tế nông thôn.

Không dừng ở quy mô hộ gia đình, chị Tám tham gia thành lập Hợp tác xã Trà hoa vàng Long Thanh, từng bước xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, hướng dẫn người dân chăm sóc, thu hái theo quy trình phù hợp, qua đó kiểm soát chất lượng nguyên liệu ngay từ đầu vào.

Nhờ đầu tư vào chế biến và nâng cao chất lượng, trà hoa vàng tươi hiện có giá từ 1 - 1,3 triệu đồng/kg; trà hoa vàng sấy khô đạt khoảng 14 - 15 triệu đồng/kg. Năm 2023, sản phẩm trà hoa vàng của hợp tác xã được công nhận đạt OCOP 3 sao cấp tỉnh.

Từ cây trà bản địa, người dân đã từng bước chuyển từ bán nguyên liệu sang bán sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn. Đây cũng là hướng đi đang được nhiều hộ dân vùng núi Tam Đảo quan tâm khi thị trường ngày càng đòi hỏi cao hơn về chất lượng, nguồn gốc và hình thức sản phẩm.

Chủ tịch Hội Nông dân xã Đại Đình Nguyễn Văn Tình cho biết: Hiện nay, gần 33% dân số trên địa bàn xã là đồng bào dân tộc thiểu số. Những năm gần đây, Hội tập trung tuyên truyền, vận động hội viên thay đổi tư duy sản xuất, mạnh dạn chuyển đổi cây trồng, vật nuôi, ứng dụng khoa học kỹ thuật và lựa chọn mô hình phù hợp với điều kiện thực tế.

Theo ông Tình, chuyển biến rõ nhất là người dân đang từng bước từ bỏ tư duy “có gì làm nấy”, chuyển sang lựa chọn sản phẩm có lợi thế, có đầu ra và khả năng tạo giá trị cao hơn. Nhiều hộ chủ động tìm hiểu thị trường, học hỏi kinh nghiệm, liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm.

Từ lợi thế đến sản phẩm hàng hóa

Sản phẩm rau su su Tam Đảo được dán tem truy xuất nguồn gốc, góp phần nâng cao niềm tin của người tiêu dùng.

Sự thay đổi tư duy không chỉ thể hiện ở những mô hình mới hay sản phẩm được chế biến sâu mà còn diễn ra ngay với những cây trồng vốn đã quen thuộc ở vùng núi Tam Đảo. Cây su su là một ví dụ rõ nét khi từ loại rau được trồng thử nghiệm trong vườn nhà, nay đã trở thành nông sản chủ lực của địa phương.

Toàn xã Tam Đảo hiện có hơn 100 ha su su, tập trung tại hai vùng sản xuất hữu cơ chuyên canh ở khu vực đỉnh và ven chân núi Tam Đảo; riêng thôn Làng Hà có hơn 50 ha. Su su cho thu hoạch từ tháng 10 âm lịch đến tháng 4 năm sau, trung bình hai ngày hái một lần. Ngọn su su có giá 9.000 - 12.000 đồng/kg, thời điểm trái vụ có thể đạt 30.000 đồng/kg, mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều loại cây trồng khác.

Ông Dương Kim Ngọc, Trưởng thôn Làng Hà cho biết, cây su su Tam Đảo được sản xuất theo quy trình VietGAP nhiều năm nay. Người dân tuân thủ các yêu cầu về cải tạo đất, sử dụng phân bón hữu cơ, kiểm soát nguồn nước, phòng trừ dịch bệnh và thu hái, bảo quản sản phẩm. Dù tốn thêm công sức, cách làm này giúp nâng cao chất lượng, bảo đảm an toàn thực phẩm và được thị trường tin tưởng, giá bán thường cao hơn 10 - 20% so với sản phẩm thông thường.

Su su Tam Đảo hiện được tiêu thụ tại các chợ đầu mối, siêu thị và cửa hàng thực phẩm sạch ở nhiều tỉnh, thành phố phía Bắc. Một số sản phẩm đã được dán tem truy xuất nguồn gốc, góp phần nâng cao niềm tin của người tiêu dùng.

Các thôn trồng rau trên địa bàn xã đang phối hợp hoàn thiện hồ sơ đề nghị công nhận su su Tam Đảo đạt sản phẩm OCOP cấp tỉnh. Đây được kỳ vọng là bước tiếp để mở rộng thị trường, đẩy mạnh quảng bá và xây dựng thương hiệu bền vững.

Việc phát triển su su theo hướng hàng hóa, cùng với những mô hình nuôi dúi, chế biến trà hoa vàng, cho thấy người dân vùng núi Tam Đảo đang từng bước chuyển từ sản xuất theo kinh nghiệm sang sản xuất dựa trên lợi thế, chất lượng và nhu cầu thị trường. Khi tư duy sản xuất thay đổi, những sản vật quen thuộc đang được trao thêm giá trị, mở ra hướng sinh kế bền vững và cơ hội làm giàu ngay trên quê hương.