Mất cân bằng giới tính khi sinh: Không thể chỉ trông chờ vào xử phạt

Theo Cục Dân số, tỉ số giới tính khi sinh tại Việt Nam vẫn ở mức cao hơn ngưỡng cân bằng tự nhiên (khoảng 105 bé trai/100 bé gái). Năm 2025, tỷ số này là 110 bé trai/100 bé gái. Dự báo, nếu tình trạng này tiếp diễn, Việt Nam sẽ dư thừa 1,5 triệu nam giới trong độ tuổi 15-49 vào năm 2039 và tăng lên 2,5 triệu vào năm 2059.

Đằng sau những con số là các quan niệm xã hội tồn tại lâu đời, trong đó có tư tưởng coi con trai là người nối dõi, thờ cúng tổ tiên và có trách nhiệm chính trong việc chăm sóc cha mẹ khi về già.

Tỉ số mất cân bằng giới tính sẽ giảm khi vai trò của trẻ em gái và trẻ em trai được nhìn nhận bình đẳng

Phân tích nguyên nhân, GS.TS Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và các vấn đề xã hội (Đại học Kinh tế Quốc dân) cho rằng, mong muốn có con trai đã ăn sâu trong đời sống văn hóa của người Việt qua nhiều thế hệ. Khi quy mô gia đình ngày càng nhỏ, áp lực phải có con trai có thể khiến một bộ phận gia đình tìm cách lựa chọn giới tính thai nhi.

Theo ông, muốn giải quyết tình trạng này, chính sách dân số phải tác động vào những nguyên nhân khiến các gia đình vẫn cảm thấy cần có con trai, trong đó có tâm lý phụ thuộc vào con cái khi tuổi già. Điều này đòi hỏi phải gắn chính sách dân số với củng cố an sinh xã hội, phát triển dịch vụ chăm sóc người cao tuổi.

Bên cạnh đó, định kiến giới còn thể hiện qua quan niệm về thừa kế, trách nhiệm với dòng họ và vị thế của phụ nữ trong gia đình. Vì vậy, nâng cao vị thế phụ nữ và trẻ em gái, bảo đảm cơ hội học tập, việc làm, quyền tài sản và quyền tham gia quyết định trong gia đình cũng là những giải pháp quan trọng để thay đổi tư tưởng trọng nam.

Theo các chuyên gia, tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh kéo dài sẽ tác động đến cơ cấu dân số trong tương lai. Khi các thế hệ trẻ trưởng thành, tình trạng thừa nam, thiếu nữ có thể khiến một bộ phận nam giới gặp khó khăn trong việc tìm kiếm bạn đời, đồng thời làm gia tăng những thách thức về bình đẳng giới và các vấn đề xã hội liên quan.

Đáng lo ngại hơn, khi trẻ em gái bị đánh giá thấp hơn chỉ vì giới tính, quyền được chăm sóc, học tập và phát triển bình đẳng có thể bị ảnh hưởng. Việc lựa chọn giới tính thai nhi còn có thể dẫn đến đình chỉ thai nghén vì lý do giới tính, gây tổn hại đến sức khỏe và quyền sinh sản của phụ nữ.

Để góp phần bảo đảm cân bằng tỷ số giới tính khi sinh, Luật Dân số số 113/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1.7.2026, có nhiều quy định pháp lý quan trọng cho việc triển khai chính sách dân số trong giai đoạn mới. Trong đó, việc ngăn chặn lựa chọn giới tính thai nhi được quy định là một trong những nội dung nhằm bảo đảm cân bằng giới tính khi sinh. Đồng thời tăng cường trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức và cá nhân trong việc thực hiện các quy định này.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định, việc xử phạt có thể giúp ngăn chặn vi phạm nhưng không thể tự mình xóa bỏ tư tưởng trọng nam đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Chỉ khi con trai và con gái được nhìn nhận bình đẳng, phụ nữ và trẻ em gái được tôn trọng, và các gia đình không còn đặt tương lai tuổi già vào việc có con trai, thì tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh mới có thể được giải quyết một cách bền vững.

Giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh là một trong những nội dung quan trọng trong công tác dân số hiện nay. Trên cơ sở đó, Cục Dân số (Bộ Y tế) tổ chức nhiều hoạt động truyền thông nhằm nâng cao nhận thức người dân về vấn đề này. Trong đó có các cuộc thi tìm hiểu chính sách pháp luật dân số trong tình hình mới (Cuộc thi 2 có hai chủ đề: “Giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh” và “Thích ứng với già hóa dân số”).

Cuộc thi 2 diễn ra từ 0h ngày 11.10 đến 24h ngày 11.11.2026, tập trung tuyên truyền về hệ lụy của mất cân bằng giới tính khi sinh, các quy định nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi, đồng thời nâng cao vai trò, vị thế của trẻ em gái trong gia đình và xã hội. Cuộc thi cũng phổ biến kiến thức về già hóa dân số, quyền của người cao tuổi và trách nhiệm chăm sóc, phát huy vai trò người cao tuổi.