Mặt nạ vàng 2.000 năm tuổi và cách người Java cổ ngăn linh hồn trở về

Khoảng 2.000 năm trước trên đảo Java, Indonesia, một người thợ đã dát vàng thành tấm mỏng có kích thước gần bằng khuôn mặt người. Trên đó, họ tạo hai mắt, mũi, miệng cùng những đường nhỏ mô phỏng lông mày, lông mi và răng.

Chiếc mặt nạ nhiều khả năng không dành cho người sống. Những lỗ nhỏ chạy quanh mép cho thấy nó có thể từng được cố định lên khuôn mặt người chết hoặc một hình tượng dùng trong tang lễ.

Hiện vật có niên đại khoảng năm 500 trước Công nguyên đến năm 200, thuộc thời kỳ Tiền Cổ điển ở Java. Nó cao khoảng 22,6 cm, rộng 17 cm và nặng gần 61g, hiện nằm trong bộ sưu tập của Phòng trưng bày Nghệ thuật Đại học Yale.

Mặt nạ tang lễ bằng vàng có niên đại khoảng 2.000 năm, được tìm thấy tại Java, Indonesia. (Ảnh: Yale University Art Gallery)

Theo nhà khảo cổ học John Miksic, người thợ xưa có thể đã lấy vàng có độ tinh khiết cao từ Sumatra hoặc Borneo, sau đó đập thành một tấm mỏng theo hình khuôn mặt. Các chi tiết được tạo bằng những đường cắt đơn giản trên bề mặt kim loại.

Cách chế tác tương đối đơn giản cũng là một trong những căn cứ giúp Miksic xác định niên đại của hiện vật.

Vào thời kỳ này, cư dân Java vẫn chôn cất người chết. Hình thức hỏa táng chỉ trở nên phổ biến ở giai đoạn sau. Vì vậy, những tấm vàng che mặt như hiện vật tại Yale được cho là một phần trong nghi thức mai táng cổ xưa.

Việc dùng vàng che một phần hoặc toàn bộ khuôn mặt người chết không chỉ xuất hiện ở Java. Những hiện vật tương tự từng được tìm thấy tại Ấn Độ, Trung Quốc và nhiều khu vực khác ở Đông Nam Á. Xa hơn nữa, Hy Lạp thời Đồ đồng cũng để lại những mặt nạ tang lễ bằng vàng, nổi tiếng nhất là chiếc “Mặt nạ Agamemnon” có niên đại khoảng 3.500 năm.

Các nhà nghiên cứu vẫn chưa biết những cộng đồng cổ đại học tập phong tục này từ nhau hay nó xuất hiện độc lập ở nhiều nơi.

Riêng với chiếc mặt nạ Java, một câu hỏi khác vẫn chưa có lời giải chắc chắn: tại sao người chết lại cần được che mặt bằng vàng?

Một khả năng khá đơn giản là để thể hiện sự tôn kính. Người Java cổ coi trọng linh hồn tổ tiên và vàng, với giá trị đặc biệt của nó, có thể được xem là vật liệu phù hợp để tiễn đưa người đã khuất.

Mặt nạ cũng có thể là dấu hiệu của địa vị. Nếu vàng chỉ dành cho một số người nhất định, người thuộc tầng lớp cao trong xã hội có thể tiếp tục được phân biệt với những người bình thường ngay cả sau khi qua đời.

Nhưng một giả thuyết khác liên quan đến nỗi sợ người chết quay trở lại.

Qua những ghi chép dân tộc học về một số cộng đồng trên các đảo phía đông Indonesia, Miksic nhận thấy từng tồn tại niềm tin rằng linh hồn người chết có thể trở nên nguy hiểm đối với người sống.

Để ngăn linh hồn tìm đường trở về, người ta thực hiện những nghi thức nhằm khiến nó mất phương hướng. Có nơi thi thể được xoay hướng trong lúc đưa tang. Có nơi đầu người chết thậm chí được đặt vào một chiếc chum, với ý nghĩ rằng linh hồn sẽ không thể nhận ra đường về.

Theo Miksic, những quan niệm tương tự có thể giúp giải thích việc che khuôn mặt người chết bằng vàng ở Java cổ. Nếu khuôn mặt bị thay đổi hoặc che khuất, linh hồn có thể bị “đánh lừa” và không tìm được đường quay lại quấy nhiễu những người còn sống.

Tuy nhiên, đây mới chỉ là một trong những cách lý giải. Không có bằng chứng trực tiếp cho biết người tạo ra chiếc mặt nạ 2.000 năm trước thực sự sử dụng nó với mục đích này.

Ngay cả hình dáng khuôn mặt trên hiện vật cũng gây tranh luận. Một số học giả đặt câu hỏi liệu nó chỉ thể hiện một khuôn mặt mẫu hay được làm theo diện mạo của người đã chết. Nhà khảo cổ Wahyono Martowikrido từng nhận xét chiếc mặt nạ mang đường nét khá tự nhiên và có thể được tạo ra để giống với người mà nó che phủ.