Mặt trái trong tham vọng đào tạo thế hệ tài năng AI của Trung Quốc
Trung Quốc đẩy mạnh ứng dụng AI trong giáo dục, nhưng nhiều nghiên cứu cảnh báo nguy cơ học sinh phụ thuộc công nghệ và suy giảm khả năng tư duy độc lập.
Tại một trường tư thục hàng đầu ở Bắc Kinh (Trung Quốc), Peng Gaodi, 13 tuổi, thuần thục sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và đã phát triển hơn 200 ứng dụng, từ nền tảng nộp bài tập đến chợ mua bán đồ cũ.
Cậu bé còn trình bày ý tưởng trước các nhà đầu tư, thần tượng Elon Musk và nuôi ước mơ trở thành nhà khoa học máy tính.

Học sinh tiểu học điều khiển thiết bị mô phỏng chuyến bay trong lớp học bay thông minh tại Học viện Tài năng Mới Bắc Kinh, Trung Quốc. (Ảnh: Reuters)
Xung quanh Peng, các bạn cùng lớp lập trình robot hình người chơi bóng đá, tham gia các khóa học lập trình và luyện tập trên thiết bị mô phỏng bay. Những tấm áp phích trong khuôn viên trường khuyến khích học sinh tạo ra thế giới ảo chỉ trong 5 phút với sự hỗ trợ của AI.
“Trước đây, nếu không giải được bài tập ở nhà, em phải gọi điện hỏi giáo viên. Nhưng giờ em có thể nhờ AI hỗ trợ học tập. Công nghệ này giúp em cải thiện rõ rệt hiệu quả học tập”, Peng nói.
Ngôi trường Peng theo học là Học viện Tài năng Mới Bắc Kinh (BNTA), có hơn 2.000 học sinh và mức học phí 39.000 USD/năm (khoảng 1,03 tỷ đồng). Trường xây dựng chương trình riêng về AI, robot và lập trình, đồng thời phát triển mô hình AI hỗ trợ giảng dạy.
Đây là một trong những ví dụ nổi bật về nỗ lực đưa AI vào giáo dục tại Trung Quốc. Với gần 200 triệu học sinh tiểu học và trung học, nước này đang triển khai một trong những cuộc thử nghiệm ứng dụng AI trong giáo dục lớn nhất thế giới.
Bắc Kinh đặt mục tiêu đến năm 2030, tất cả học sinh phổ thông đều có kiến thức cơ bản về AI.
Tuy nhiên, cuộc khảo sát kéo dài nhiều tuần của Reuters cho thấy quá trình triển khai còn thiếu đồng đều, trong khi hiệu quả và tác động lâu dài của công nghệ đối với học sinh vẫn gây tranh luận.

Học điều khiển robot dưới nước tại Học viện Tài năng Mới Bắc Kinh, Trung Quốc. (Ảnh: Reuters)
Tham vọng đưa AI vào mọi lớp học
Trung Quốc coi AI là công nghệ quan trọng đối với tương lai kinh tế và cuộc cạnh tranh công nghệ với Mỹ. Nước này kỳ vọng việc tiếp xúc sớm sẽ giúp học sinh phát triển năng lực sáng tạo, tạo nền tảng cho những đột phá công nghệ trong nước.
Theo Reuters, gần một nửa tỉnh thành ở Trung Quốc đã ban hành kế hoạch bắt buộc về ứng dụng AI trong giáo dục.
Thượng Hải yêu cầu mỗi khối lớp có ít nhất 30 giờ học AI mỗi năm. Bắc Kinh dự kiến xây dựng 100 trường thí điểm, trong khi Ninh Hạ và Cam Túc có kế hoạch đưa kiến thức AI vào các kỳ thi tuyển sinh quan trọng từ năm 2027.
Một số địa phương còn mở rộng ứng dụng AI sang quản lý lớp học, ghi hình và phân tích bài giảng, khắc phục tình trạng thiếu giáo viên có chuyên môn hay theo dõi sức khỏe học sinh.
Theo thống kê từ hơn 100 hồ sơ mua sắm công, các cơ quan Trung Quốc chi ít nhất 31 triệu USD (khoảng 818 tỷ đồng) trong năm qua cho thiết bị, đào tạo và nền tảng giảng dạy AI.

Giáo viên hướng dẫn học sinh cách vận hành robot. (Ảnh: Reuters)
Nguy cơ học sinh phụ thuộc công nghệ
Theo Reuters, dù đầu tư mạnh, Trung Quốc vẫn chưa có bộ tiêu chuẩn thống nhất để đánh giá năng lực AI của học sinh. Các trường tự thử nghiệm phương pháp giảng dạy, khiến việc xác định hiệu quả trở nên khó khăn.
Một nghiên cứu trên gần 27.000 thanh thiếu niên Trung Quốc cho thấy việc sử dụng AI giúp cải thiện điểm bài tập về nhà, với mức tăng 18%. Tuy nhiên, điểm kiểm tra hằng tháng lại giảm 20% nửa đầu năm nay, đặc biệt ở các môn khoa học xã hội.
Khảo sát khác với hơn 320.000 học sinh cho thấy những em sử dụng AI ít nhất ba lần mỗi tuần có kết quả đánh giá về trí nhớ, khả năng tiếp thu, phân tích và sáng tạo thấp hơn so với nhóm ít sử dụng công nghệ này.
Tuy nhiên, các nghiên cứu chưa chứng minh AI trực tiếp gây suy giảm năng lực nhận thức. Kết quả chỉ cho thấy mối liên hệ, đồng thời đặt ra lo ngại về hiện tượng học sinh giao phó các nhiệm vụ tư duy cho công nghệ thay vì tự rèn luyện kỹ năng.
Ted Mo Chen, đại diện công ty công nghệ giáo dục ClassIn đã cảnh báo quá trình tư duy của trẻ có thể bị “bỏ qua hoàn toàn” nếu nhà trường không ngăn việc phụ thuộc vào AI để tìm đáp án nhanh chóng.
Một số phụ huynh đang tìm cách cân bằng giữa lợi ích công nghệ và khả năng tự học. Rita Luan, có con gái 11 tuổi tại Bắc Kinh, yêu cầu con tự giải bài toán khó trong 15 phút trước khi sử dụng AI. Vài ngày sau, bà cho con giải lại bài toán mà không có trợ giúp.
“Mục đích là bảo đảm con thực sự hiểu và nắm được cách giải”, bà nói.
Với Peng Gaodi, AI cũng chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ. Cậu thường tự giải quyết vấn đề lập trình trước khi nhờ công nghệ đưa ra gợi ý.
“Em nghĩ AI là công cụ giúp đỡ mình, chứ không phải thứ để phụ thuộc vào”, Peng nói.

