Mẹ đóng phí, bạn gái của con nhận hơn 1 tỷ tiền bảo hiểm có đúng luật?

Khi tham gia bảo hiểm nhân thọ, nhiều người thường quan tâm đến mức phí, quyền lợi bảo hiểm hay thời hạn hợp đồng, nhưng lại ít chú ý đến việc chỉ định người thụ hưởng. Trên thực tế, đây là thông tin quan trọng, quyết định ai sẽ nhận quyền lợi bảo hiểm khi xảy ra sự kiện bảo hiểm theo hợp đồng.

Mới đây, VietNamNet đăng tải bài viết “Mẹ đóng phí bảo hiểm, con trai đột ngột qua đời: Bạn gái của con nhận hơn 1 tỷ”. Nội dung bài viết đề cập trường hợp người mẹ là người đóng phí bảo hiểm, nhưng người con trai chỉ định bạn gái là người thụ hưởng 100% tiền bảo hiểm. Khi con trai qua đời, bạn gái nhận hơn 1 tỷ đồng tiền bảo hiểm chi trả. Người mẹ sau đó yêu cầu tòa án giải quyết, cho rằng công ty bảo hiểm không nên chi trả tiền cho bạn gái của con vì hai người chưa đăng ký kết hôn.

Vậy, người thụ hưởng được quy định như thế nào trong Luật Kinh doanh bảo hiểm? Doanh nghiệp bảo hiểm có được yêu cầu người thụ hưởng phải có quan hệ huyết thống hoặc hôn nhân để hạn chế tranh chấp về sau?

Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền, Giám đốc Công ty Luật HPL và Cộng sự, Đoàn Luật sư TP.HCM, trao đổi với VietNamNet về vấn đề này.

Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền, Giám đốc Công ty Luật HPL và Cộng sự, Đoàn Luật sư TPHCM.

Không thể đồng nhất người được bảo hiểm và người thụ hưởng

- Luật Kinh doanh bảo hiểm quy định thế nào về việc bên mua bảo hiểm chỉ định người thụ hưởng? Doanh nghiệp bảo hiểm có được đặt điều kiện người thụ hưởng phải có quan hệ huyết thống hoặc hôn nhân với người được bảo hiểm không, thưa luật sư?

Luật sư Đặng Thị Thúy Huyền: Theo tôi, trước hết phải tránh một sự nhầm lẫn rất quan trọng giữa người được bảo hiểm và người thụ hưởng.

Điều 34 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 quy định về quyền lợi có thể được bảo hiểm. Đây là nơi pháp luật đề cập đến các mối quan hệ như bản thân; vợ, chồng, cha, mẹ, con; anh chị em ruột; quan hệ nuôi dưỡng, cấp dưỡng; quan hệ tài chính, lao động... Quy định này nhằm trả lời câu hỏi: một người có quyền mua bảo hiểm cho tính mạng, sức khỏe của ai? 

Nhưng người thụ hưởng lại là câu chuyện khác. Khoản 26 Điều 4 Luật Kinh doanh bảo hiểm xác định người thụ hưởng là tổ chức, cá nhân được bên mua bảo hiểm hoặc người được bảo hiểm chỉ định để nhận tiền bảo hiểm theo thỏa thuận trong hợp đồng. 

Đặc biệt, Điều 41 quy định bên mua bảo hiểm có quyền chỉ định người thụ hưởng; nếu bên mua không đồng thời là người được bảo hiểm thì việc chỉ định phải có sự đồng ý bằng văn bản của người được bảo hiểm. 

Điều luật không đặt ra điều kiện chung rằng người thụ hưởng bắt buộc phải có quan hệ huyết thống hoặc quan hệ hôn nhân với người được bảo hiểm.

Do đó, không thể lấy điều kiện về “quyền lợi có thể được bảo hiểm” tại Điều 34 rồi chuyển nguyên sang Điều 41 để kết luận rằng chỉ cha mẹ, vợ chồng, con cái hoặc người thân mới được làm người thụ hưởng.

Về phía doanh nghiệp bảo hiểm, pháp luật cho phép doanh nghiệp chủ động xây dựng, thiết kế sản phẩm. Tuy nhiên, quyền này không phải là quyền đặt ra bất kỳ điều kiện nào tùy ý. Điều 87 Luật Kinh doanh bảo hiểm yêu cầu quy tắc, điều khoản sản phẩm phải tuân thủ pháp luật và phải thể hiện rõ ràng, minh bạch quyền, nghĩa vụ của các bên, phương thức trả tiền bảo hiểm...

Vì vậy, nếu một doanh nghiệp đưa ra giới hạn kiểu “mọi trường hợp người thụ hưởng đều bắt buộc phải có quan hệ huyết thống hoặc hôn nhân”, thì cần phải xem xét kỹ căn cứ pháp lý, quy tắc điều khoản của chính sản phẩm và thời điểm điều kiện này được thông báo cho khách hàng. 

Không nên mặc nhiên coi đây là một điều kiện do Luật Kinh doanh bảo hiểm quy định, bởi Điều 41 hiện không đặt ra giới hạn chung như vậy.

Đặc biệt, nếu khi giao kết hợp đồng khách hàng đã chỉ định hợp lệ một người thụ hưởng, doanh nghiệp đã ghi nhận, xác nhận thì đến khi xảy ra sự kiện bảo hiểm không thể tự phát sinh thêm một điều kiện mới rằng người này phải chứng minh quan hệ huyết thống hoặc hôn nhân, nếu điều kiện đó không có căn cứ trong luật và hợp đồng.

- Theo luật sư, trường hợp doanh nghiệp bảo hiểm “siết” người thụ hưởng phải là người có quan hệ huyết thống hoặc hôn nhân thì có phải là hạn chế quyền của khách hàng, hay là một cơ chế quản trị rủi ro giúp khách hàng tránh tranh chấp về sau?

Theo tôi, phải phân biệt quản trị rủi ro với thu hẹp quyền của khách hàng.

Doanh nghiệp hoàn toàn có lý do chính đáng để kiểm soát rủi ro. Ví dụ, phải xác minh danh tính người thụ hưởng; kiểm tra hồ sơ; xác định ý chí thật sự của bên mua/người được bảo hiểm; phòng chống gian lận; kiểm soát việc một người không có liên quan bất ngờ được chỉ định hưởng một khoản bảo hiểm rất lớn hoặc yêu cầu thêm chứng cứ trong những trường hợp có dấu hiệu bất thường.

Những biện pháp đó có thể phục vụ mục tiêu quản trị rủi ro. Nhưng quản trị rủi ro không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp có thể tự viết lại phạm vi quyền mà luật đã trao cho khách hàng.

Điều 41 Luật Kinh doanh bảo hiểm còn cho phép có nhiều người thụ hưởng, xác định thứ tự hoặc tỷ lệ thụ hưởng; đồng thời cho phép bên mua thay đổi người thụ hưởng, với điều kiện phải có sự đồng ý bằng văn bản của người được bảo hiểm và thông báo bằng văn bản cho doanh nghiệp bảo hiểm. Sau khi nhận thông báo, doanh nghiệp phải xác nhận tại hợp đồng hoặc văn bản kèm theo. 

Các quy định này cho thấy pháp luật tập trung vào việc chỉ định, thay đổi và xác nhận người thụ hưởng, thay vì đặt ra một điều kiện chung về quan hệ huyết thống hoặc hôn nhân

Do đó, tôi cho rằng một doanh nghiệp có thể “siết quy trình” để xác minh người thụ hưởng, nhưng nếu muốn “siết chủ thể” đến mức loại bỏ tất cả những người không có quan hệ huyết thống/hôn nhân thì phải chứng minh được cơ sở pháp lý và cơ sở hợp đồng của giới hạn đó. Hai việc này hoàn toàn khác nhau. 

Quan hệ huyết thống có thể giúp doanh nghiệp dễ xác minh hơn, nhưng “dễ xác minh” không đồng nghĩa với “điều kiện pháp lý bắt buộc để được làm người thụ hưởng”.

Khách hàng cần kiểm tra kỹ điều khoản trước khi ký

- Vậy theo bà, trước khi ký hợp đồng, khách hàng cần kiểm tra những gì để tránh đến khi xảy ra sự kiện bảo hiểm mới phát sinh tranh chấp người thụ hưởng?

Theo tôi, đây mới là vấn đề quan trọng nhất đối với người mua bảo hiểm. Vì vậy, khách hàng nên chủ động đọc kỹ quy tắc, điều khoản của sản phẩm. Nếu hợp đồng có điều khoản không rõ ràng dẫn đến nhiều cách hiểu thì pháp luật quy định giải thích theo hướng có lợi cho bên mua bảo hiểm. 

Trước khi ký hợp đồng, khách hàng nên kiểm tra các vấn đề liên quan đến người thụ hưởng: ai có quyền chỉ định; doanh nghiệp có giới hạn quan hệ giữa người thụ hưởng và người được bảo hiểm không; cần giấy tờ gì để chứng minh tư cách; có được chỉ định người không phải người thân hay không?

Ngoài ra, cần tìm hiểu việc được chỉ định bao nhiêu người và tỷ lệ bao nhiêu; thủ tục thay đổi người thụ hưởng; thời điểm việc thay đổi có hiệu lực; doanh nghiệp xác nhận việc thay đổi bằng tài liệu nào và khi người thụ hưởng chết trước hoặc cùng thời điểm với người được bảo hiểm thì quyền lợi được giải quyết ra sao?

Tôi đặc biệt khuyến nghị khách hàng không chỉ nghe tư vấn viên nói bằng miệng. Nếu tư vấn viên cho rằng “bạn gái không được làm người thụ hưởng”, “chỉ người cùng huyết thống mới được hưởng” hoặc ngược lại “chỉ cần ghi tên ai cũng được”, khách hàng nên yêu cầu chỉ rõ điều khoản nào trong quy tắc sản phẩm, hợp đồng hoặc văn bản pháp luật quy định như vậy.

Đối với hợp đồng bảo hiểm nhân thọ kéo dài hàng chục năm, quan hệ gia đình có thể thay đổi rất nhiều: lúc mua còn độc thân, sau đó kết hôn, sinh con, ly hôn, tái hôn; cha mẹ qua đời; người thụ hưởng ban đầu cũng có thể không còn phù hợp. Vì vậy, việc kiểm tra lại người thụ hưởng không nên chỉ thực hiện lúc ký hợp đồng.

Xin cảm ơn Luật sư!