Mẹ ở lại cùng ký ức

Vào tháng 5-1971, người con trai cả của mẹ lên đường nhập ngũ; một năm sau, người con trai thứ tiếp bước anh trai tiến về chiến trường miền Nam. Hai anh đã dành trọn tuổi xuân cho kháng chiến. Hơn 50 năm trôi qua, bình yên đã trở lại trên những mái nhà, nhưng nỗi đau mất mát vẫn luôn thổn thức trong trái tim người mẹ…

Ký ức của mẹ

Sinh năm 1931 tại Vũ Thư (Thái Bình), từ thuở nhỏ, mẹ Nguyễn Thị Kim theo gia đình tản cư lên Lạng Sơn. Mảnh đất biên cương đã se duyên mẹ với ông Nguyễn Văn Hiển, khi ông đang hoạt động cách mạng tại khu vực Lạng Sơn.

Giai đoạn những năm 1971-1973, khi chiến trường miền Nam diễn biến ác liệt, hòa chung khí thế lớp lớp thanh niên yêu nước miền Bắc lên đường chiến đấu chi viện cho tiền tuyến, mùa hè năm 1971, tròn 18 tuổi, chàng thanh niên Nguyễn Ngọc Quý (sinh năm 1954) tình nguyện lên đường nhập ngũ. “Mẹ ạ, con thương mẹ lắm, nhưng con là thanh niên, con phải đi. Đó là lời cuối cùng mà con nói với tôi trước khi lên đường vào Nam chiến đấu. Ai ngờ, giây phút chia tay cũng là lần cuối từ biệt. Cho đến bây giờ, tôi vẫn không biết con đã nằm lại nơi đâu”, mẹ Kim nhớ lại trong niềm rưng rưng xúc động. Nước mắt lăn dài trên gò má nhăn nheo in hằn dấu vết thời gian.

Khi hai anh trai xông pha nơi chiến tuyến, bà Nguyễn Thị Hợi còn rất nhỏ, nhưng dáng vẻ điển trai, hiền lành của các anh vẫn luôn in đậm trong tâm trí. Bà kể: “Ngày 20-5-1971, anh cả nhập ngũ. Tôi nhớ mãi dáng vẻ hân hoan của anh hôm ấy. Trước khi đi, anh dặn dò các em phải chăm ngoan học giỏi, đoàn kết, yêu thương nhau, giúp anh chăm sóc cha mẹ. Cả nhà chúng tôi ôm chầm lấy nhau bịn rịn. Anh hai bế tôi, vẫy tay thật lâu, cho đến khi bóng anh và đồng đội khuất hẳn”.

Đồng chí Hoàng Quốc Khánh, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Lạng Sơn tặng quà, chúc Tết Mẹ Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Kim.

Sau khi con trai cả ra chiến trường, ngày ngày mẹ Kim vẫn chăm chỉ làm việc tại Hợp tác xã nông màu, ngóng chờ tin tức thời sự về chiến tranh. Mỗi khi chiều xuống, mẹ lặng lẽ thở dài. Nhiều đêm khi cả nhà đã ngủ say, nước mắt mẹ rơi ướt đẫm gối vì “lo”, vì “nhớ”, chỉ mong chiến tranh sớm kết thúc và con mẹ bình an thắng trận trở về. Nỗi trống vắng ngày càng lớn dần lên khi mẹ biết tin con trai thứ hai cũng đang khao khát được tiếp bước anh ra trận, giành lấy hòa bình cho dân tộc, giữ gìn bình yên cho nhân dân.

Tin từ chiến trường dội về, cuộc chiến ngày càng căng thẳng với những trận quần thảo, ném bom ác liệt của không quân Mỹ ở khu vực miền Nam và trên tuyến đường Trường Sơn. Điều đó thôi thúc lòng căm thù giặc của chàng trai trẻ Nguyễn Văn Bích tại quê nhà. Anh nung nấu ý chí chiến đấu, viết đơn xin nhập ngũ bằng máu để được vào quân ngũ, bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ nhân dân. Ngày 19-5-1972, Nguyễn Văn Bích phấn khởi tạm biệt gia đình Nam tiến, gia nhập Đoàn 5046 KHG, hoạt động tại mặt trận phía Nam. Mùa xuân năm 1973, trong một trận rải bom của không quân Mỹ, khi đang cùng đồng đội hái rau rừng, chiến sĩ Nguyễn Văn Bích đã anh dũng hy sinh. Máu của anh hòa vào đất mẹ, tiếp thêm sức sống cho những cánh rừng thêm xanh tốt, chở che đồng đội tiếp tục chiến đấu.

“Tin dữ về đến nhà, nỗi đau như xé toạc lòng mẹ. Lần này, mẹ không còn lén khóc nữa, tôi cũng ôm mẹ, khóc òa. Chiến tranh tàn khốc như thế, mẹ sợ rằng mình mất đi đứa con thứ hai. Bố tôi dù đã rời xa quân ngũ, ông vẫn mang trọn tinh thần người lính Bộ đội Cụ Hồ, ông kiên định khích lệ con trai xung trận”.

Còn về liệt sĩ Nguyễn Ngọc Quý, thời gian đầu, cứ vài tháng gia đình lại nhận được thư của anh. Những lá thư chỉ là những mẩu giấy nhỏ, nhăn nhúm, báo tin anh vẫn khỏe, dường như là niềm động lực để mẹ Kim tiếp tục mạnh mẽ sống, nhưng rồi những lá thư cũng thưa dần.

Con trai cả của mẹ Kim, Nguyễn Ngọc Quý nhập ngũ năm 1971. Gia đình không nhận được tin cụ thể về ngày anh hy sinh, chỉ biết anh đã nằm lại đâu đó tại mặt trận phía Nam, Quân khu H. Sau ngày giải phóng, Nhà nước xác nhận ngày 20-3-1975 là ngày anh hy sinh. Cách đây khoảng mười năm, sau khi nghỉ hưu, bà Nguyễn Thị Hợi và gia đình nhiều lần đến các tỉnh thuộc địa bàn chiến khu xưa, cố gắng tìm lại mộ phần liệt sĩ Nguyễn Ngọc Quý nhưng vẫn bặt vô âm tín. Bà Hợi kể: “Khi tôi đến địa phận Thành cổ Quảng Trị hỏi thăm thông tin, người dân ở đó nhiệt tình lắm, có thông tin gì sẵn sàng kể cho mình. Một người địa phương nói với tôi, trước sự tàn phá, hủy diệt điên cuồng của địch, có những đơn vị nằm lại dưới lòng sông. Đến giờ, sông Thạch Hãn vẫn còn nhiều chiến sĩ chưa được tìm thấy. Có thể anh tôi… cũng đã nằm lại lòng sông ấy”.

Trên ban thờ nhỏ trong căn nhà cấp bốn đơn sơ, di ảnh liệt sĩ Nguyễn Ngọc Quý (1953-1975) và liệt sĩ Nguyễn Văn Bích (1954 -1973) với gương mặt trẻ trung, khôi ngô, ánh mắt sáng đầy lý tưởng là những kỷ vật duy nhất còn sót lại của gia đình. Hai anh đã mãi mãi ở lại tuổi hai mươi - độ tuổi đẹp nhất của đời người để dành trọn thanh xuân cho Tổ quốc. Trên bức tường, những tấm Bằng Tổ quốc ghi công và Huân chương Kháng chiến được treo ngay ngắn, trang trọng là những chứng tích của một thời lửa đạn. Đó là Bằng Tổ quốc ghi công, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước hạng Ba, Huân chương Chiến công giải phóng hạng Ba của liệt sĩ Nguyễn Ngọc Quý (hy sinh ngày 20-3-1975); Bằng Tổ quốc ghi công, Huân chương Chiến sĩ giải phóng hạng Ba của liệt sĩ Nguyễn Ngọc Bích (hy sinh ngày 2-2-1973); cùng Huân chương Kháng chiến hạng Nhì của ông Nguyễn Văn Hiển vì những đóng góp trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước…

Trọn nghĩa vẹn tình

Sự hy sinh ấy không hề bị lãng quên, năm 2014, bà Nguyễn Thị Kim được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Đó là danh hiệu vinh dự cao quý nhất mà Nhà nước Việt Nam phong tặng cho những người mẹ có hai con là liệt sĩ, đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Đoàn công tác thay mặt lãnh đạo Đảng ủy Bộ tư lệnh Quân khu 1 và Đảng ủy Bộ CHQS tỉnh Lạng Sơn tặng quà Bà mẹ Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Kim dịp Tết Nguyên đán 2026.

Những năm qua, sự hy sinh và cống hiến của mẹ và gia đình luôn được trân trọng, ghi nhớ. Nhiều đoàn lãnh đạo Đảng, Nhà nước và địa phương đã thường xuyên đến thăm hỏi, động viên, nhất là mỗi dịp Tết Nguyên đán và Ngày Thương binh - Liệt sĩ. Cuối tháng 12-2022, Phó chủ tịch nước Nguyễn Thị Ánh Xuân đã về thăm, tặng quà mẹ; đến tháng 7-2025, đồng chí Nguyễn Duy Ngọc, Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Trung ương cũng tới tri ân mẹ…

Năm 2022, căn nhà cấp bốn được xây dựng lâu năm của mẹ Kim có tình trạng xập xệ, xuống cấp. Ủy ban nhân dân phường Vĩnh Trại, thành phố Lạng Sơn (nay thuộc phường Đông Kinh, tỉnh Lạng Sơn) đã nhanh chóng kêu gọi các nhà hảo tâm, doanh nghiệp trên địa bàn và trích một phần hỗ trợ của Nhà nước sửa chữa lại ngôi nhà với kinh phí hơn 50 triệu đồng. Hoạt động ý nghĩa này đã giúp mẹ có nơi ở khang trang, vững chãi hơn, đồng thời thể hiện sự tri ân thiết thực của cộng đồng đối với những hy sinh của gia đình mẹ.

Nhắc đến gia đình mẹ Kim, bà con làng xóm đều dành sự trân trọng, quan tâm đặc biệt. Bà Nông Tuất, Bí thư Chi bộ, Khối trưởng khối 5, phường Đông Kinh - cũng là hàng xóm của gia đình, chia sẻ: “Gia đình mẹ Kim luôn gương mẫu, đoàn kết. Các con của mẹ đều chăm chỉ làm ăn, sống có trách nhiệm. Địa phương chúng tôi luôn quan tâm, hỏi thăm mẹ, nhất là vào các dịp lễ, Tết... Những hoạt động đó không chỉ là sự hỗ trợ về vật chất, mà quan trọng hơn là tình cảm. Chúng tôi mong rằng những lời thăm hỏi, động viên sẽ giúp mẹ cảm nhận được sự hy sinh trong quá khứ đã không hề bị lãng quên, mong mẹ phần nào nguôi ngoai mất mát, sống vui, sống khỏe”.

Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, đất nước hòa bình, non sông liền một dải. Những con đường đất, mái nhà ngói đơn sơ ngày nào nay đã thay da đổi thịt thành những tuyến phố đô thị văn minh, rực rỡ ánh đèn, pano, cờ hoa, nhà cao tầng san sát. Diện mạo của hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng không biết bao nhiêu máu xương của những chiến sĩ giải phóng quân. Như hai người con trai anh dũng của mẹ Kim, có những tuổi xuân đã mãi mãi nằm lại nơi chiến trường, bỏ lại gia đình, ước mơ, hoài bão để mang về sự thanh bình của hôm nay.

Sống gần trọn một thế kỷ, chứng kiến những người thân yêu lần lượt rời đi, mặc dầu nhận được nhiều sự quan tâm từ các con cháu, từ xã hội, đôi mắt mờ đục của mẹ Kim vẫn luôn phảng phất nét buồn. Dù con cái sẵn sàng chăm nom nhưng mẹ chỉ muốn sống một mình trong căn nhà cấp bốn giản dị, với khoảng vườn nhỏ rậm cây xanh bốn mùa chim hót. Mẹ bảo: “Nhà các con đều ở sát vách, ngày nào chúng cũng thay nhau sang chăm nom mẹ, như vậy là có hiếu rồi. Mẹ chỉ muốn ở đây, trong căn nhà đầy ắp kỷ niệm này!”.

Khi tôi rời khỏi nhà mẹ Kim, nắng cuối xuân dịu dàng như những trái mơ chín vàng đang chờ ngày thu hoạch. Khúc hát trong bài “Còn gì đẹp hơn” - nhạc phim Mưa đỏ của Nguyễn Hùng cứ văng vẳng bên tai: “Hết kháng chiến nếu con còn chưa về/ Mẹ ơi vui lên/ Mẹ có đứa con anh hùng/ Đem thanh xuân gieo tự do cho đất nước/ Với con thế thôi/ Còn gì đẹp hơn!”.