Miền Trung trong quá trình kiến tạo Việt Nam toàn cầu

Từ “đòn gánh” đến trung tâm của những mạch nối lịch sử

Từ ngày 22 – 25/6, tại Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành (ICISE) Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, Viện Harvard-Yenching, UBND tỉnh Gia Lai và Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp phối hợp tổ chức Hội thảo khoa học quốc tế “Kết nối vùng cao: Miền Trung trong quá trình kiến tạo Việt Nam toàn cầu”.

Ông Lâm Hải Giang - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai, phát biểu chào mừng hội thảo.

Quy tụ gần 40 học giả trong nước và quốc tế, với 24 tham luận, 12 phiên thảo luận và chương trình khảo sát thực địa, hội thảo đặt ra vấn đề cần nhìn lại miền Trung bằng một hệ quy chiếu mới, vượt khỏi cách hiểu quen thuộc về một dải đất “nối hai đầu đất nước”.

Phát biểu chào mừng hội thảo, ông Lâm Hải Giang - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai, nhấn mạnh lịch sử không chỉ là chuyện của quá khứ, mà còn là cách nhận thức hiện tại và định hướng tương lai. Từ góc nhìn đó, miền Trung cần được đặt đúng vị trí trong các mạng lưới giao lưu kinh tế, văn hóa, xã hội của Đông Nam Á.

Từ Hội An, Nước Mặn - Thị Nại đến Trường Sơn - Tây Nguyên, miền Trung từ lâu là vùng gặp gỡ của biển và núi, của cư dân duyên hải và cộng đồng vùng cao. Giữa các vùng sinh thái ấy là tuyến đường, dòng sông, chợ phiên, cảng thị và quan hệ trao đổi sản vật vận hành bền bỉ.

Gia Lai là điểm nhìn giàu ý nghĩa trong bức tranh đó. Vùng đất này giao thoa giữa văn hóa miền biển và Tây Nguyên, giữa văn hóa bản địa với các dòng chảy khu vực. Từ Di chỉ khảo cổ học Đá cũ An Khê đến dấu ấn Champa, từ các tuyến kết nối đại ngàn với duyên hải đến không gian cồng chiêng, bài chòi, tuồng, võ cổ truyền và tri thức bản địa, Gia Lai cho thấy lịch sử không vận động theo ranh giới hành chính cứng nhắc.

“Đối với Gia Lai, các giá trị ấy không chỉ để gìn giữ như di sản. Chúng còn là nguồn lực cho phát triển. Nghiên cứu khoa học có vai trò nhận diện, bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử - văn hóa, gắn với giáo dục, du lịch, công nghiệp văn hóa và phát triển bền vững”, ông Lâm Hải Giang nhấn mạnh.

GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, cho rằng, nhắc đến Gia Lai và Tây Nguyên, người ta thường nghĩ đến cao su, cà phê, rừng nguyên sinh. Nhưng dưới góc nhìn học thuật, Gia Lai còn có nguồn lực văn hóa - lịch sử vô giá. An Khê ghi dấu những lớp cư trú của con người; nơi đây cũng là điểm giao thoa của văn hóa Champa, hào khí Tây Sơn và bản sắc nhiều cộng đồng dân tộc.

GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, phát biểu khai mạc hội thảo.

Ông gọi Gia Lai là “trái tim” của mạng lưới thương mại cổ đại, nơi trầm hương, kỳ nam, hồ tiêu theo những dòng sông trôi về các cảng thị ven biển như Vijaya, Hội An, rồi vươn ra các chuỗi cung ứng rộng lớn hơn. Gia Lai là một không gian trung gian năng động nơi vùng cao không khép kín trong đại ngàn, mà liên tục hướng về đồng bằng, cảng thị và biển lớn.

GS.TS Hoàng Anh Tuấn cho rằng, nếu 50 năm trước các thế hệ thầy trò Khoa Lịch sử và Văn hóa vào vùng đất bazan này để khảo sát, điền dã, “đánh thức” những lớp lịch sử còn ngủ yên, thì hôm nay là chương mới của sự “kiến tạo”. Miền Trung và Tây Nguyên cần được đưa ra khỏi hình ảnh quy ước về một “chiếc đòn gánh” nhọc nhằn, để được nhìn nhận như một trung tâm năng động trong tiến trình kiến tạo Việt Nam toàn cầu.

Di sản là nguồn lực phát triển

Từ góc nhìn quốc tế, GS.TS Andrew Hardy - Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp, đề xuất hướng tiếp cận xóa bỏ sự phân mảnh trong lịch sử miền Trung. Lâu nay, Tây Nguyên, đồng bằng ven biển và biển thường được nghiên cứu như ba thực thể riêng biệt. Trong thực tế, ba không gian sinh thái này luôn tương tác và bổ sung cho nhau.

GS.TS Andrew Hardy - Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp, phát biểu đề dẫn hội thảo.

Vùng núi cung cấp lâm sản. Vùng biển đem lại muối, cá khô, nước mắm. Vùng đồng bằng và các cảng thị là nơi tập kết, trao đổi, phân phối hàng hóa. Sự vận động qua lại ấy làm nên một miền Trung không khép kín trong địa hình hẹp ngang, mà mở ra bằng các tuyến giao thương, các vùng tiếp xúc và quan hệ trung gian.

Từ câu chuyện nhà bác học Lê Quý Đôn thế kỷ XVIII đến ký ức các thương nhân am hiểu biển, từ “con đường muối” nối cao nguyên với duyên hải đến các vùng tiếp xúc như An Khê, miền Trung hiện lên như mạng lưới lịch sử sống động. Sản vật rừng có thể đi xuống cảng thị; nhu cầu muối kéo cư dân vùng cao về phía biển; quan hệ thương mại mở ra giao lưu văn hóa.

GS.TS Andrew Hardy cũng nhấn mạnh ý nghĩa của các vùng chuyển tiếp sinh thái. Ở đó, vùng cao, vùng thấp và vùng biển không đối lập nhau, mà chồng lấn, bổ sung và tạo năng lượng phát triển. Hội An là minh chứng cho sức sống của vùng ven biển. An Khê cho thấy vai trò điểm tiếp giáp ở chân núi, nơi mạng lưới thương mại từ Tây Nguyên đi xuống đồng bằng và ra biển.

Các nhà khoa học trong nước và quốc tế tham gia thảo luận.

Cách tiếp cận này làm rõ hơn biểu tượng “cao nguyên ôm lấy biển” của Gia Lai hôm nay. Đó không chỉ là cách nói giàu hình ảnh về không gian địa lý, mà đặt ra câu hỏi khoa học về cách cộng đồng, sản vật, thiết chế, tín ngưỡng và quan hệ quyền lực đã kết nối với nhau trong hơn một thiên niên kỷ.