Miếng trầu trao gửi nghĩa tình

"Miếng trầu là đầu câu chuyện"

Từ lâu, trầu cau đã gắn với đời sống tinh thần của người Việt, hiện diện trong cưới hỏi, lễ hội, thờ cúng, giao tiếp và nhiều nghi lễ truyền thống. Nhưng khi bước vào không gian văn hóa quan họ, miếng trầu trở thành một nghi thức, một phương thức thể hiện sự trân trọng đối với bạn hát.

Hình ảnh trầu têm cánh phượng của người quan họ được ứng dụng trong thiết kế sân khấu.

Nhà nghiên cứu văn hóa quan họ Lê Danh Khiêm từng nhận xét, tục mời trầu vốn là đặc điểm chung của văn hóa làng xã xưa nhưng khi đi vào quan họ, việc mời trầu - nhận trầu đã mang một sắc thái riêng qua những lời mời, lời đáp vừa giàu chất văn chương, vừa thể hiện sự chân thành, hiếu khách và trọng tình. Chẳng hạn như câu nói: "Năm mới tháng xuân, đương quan họ liền anh xuống làng nước chúng em chơi. Được tin chim nhạn báo, chị em chúng em têm giầu từ đêm hôm qua, giấu thầy giấu mẹ hôm nay chúng em đem ra mời người. Xin mời đương quan họ xơi khẩu giầu rồi cùng chúng em ca canh hát cho mãn võ, tàn canh ạ!". Người quan họ dùng từ "xơi" thay vì "ăn" để thể hiện sự lịch thiệp, vừa cung kính, khiêm nhường, vừa tinh tế trong văn hóa giao tiếp.

Là một trong những nghệ nhân gạo cội ở đất thủy tổ quan họ làng Diềm, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Thềm (tổ dân phố Viêm Xá, phường Kinh Bắc) chia sẻ: "Thường xuyên đón khách đến tìm hiểu văn hóa quan họ truyền thống nên chúng tôi luôn coi việc têm trầu cánh phượng và mời trầu là một phần không thể thiếu trong câu chuyện giới thiệu văn hóa quan họ. Căn cứ số lượng khách, chúng tôi têm đủ trầu để mỗi người một miếng. Miếng trầu tuy nhỏ nhưng chứa đựng cả sự chu đáo, mong ngóng và niềm vui được đón bạn. Mời trầu cũng là trao tình cảm, trao sự trân trọng của người quan họ dành cho khách phương xa".

Trầu têm cánh phượng thể hiện sự khéo léo, chỉn chu, tấm chân tình và lòng hiếu khách của người quan họ.

Người xưa có câu "nhìn miếng trầu biết người têm". Qua miếng trầu có thể nhận ra sự giản dị hay cầu kỳ, sự khéo léo hay vụng về của người têm. Để têm được miếng trầu ngon và đẹp thì người têm phải thật khéo, giàu kinh nghiệm và rất kỳ công. Lá trầu được cắt tỉa, cuốn gọn; vỏ được lựa chọn, trang trí để tạo dáng rồi điểm thêm cánh hoa hồng khiến miếng trầu thêm thắm sắc, tươi tắn. Trầu được xếp ngay ngắn trong cơi đồng hoặc tráp gỗ trước khi được trân trọng mang ra mời khách.

Nét duyên của văn hóa mời trầu còn được gửi gắm trong những câu ca ngọt ngào, đằm thắm như: "Trầu này trầu tính trầu tình/ Ăn vào cho đỏ môi mình môi ta"; hay "Giầu này, giầu tính, giầu tình/ Giầu loan, giầu phượng, giầu mình, giầu ta/ Giầu này têm tối hôm qua/ Giấu thầy, giấu mẹ đem ra mời chàng"; rồi "Gặp đây ăn một miếng trầu/ Không ăn cầm lấy cho nhau bằng lòng"; "Đôi tay nâng lấy cơi giầu/ Trước mời quý khách, sau mời đôi bên"...

Xuất phát từ một phong tục đời thường, trầu cau quan họ đã được nâng lên thành biểu tượng của tình bạn, tình người, của sự thủy chung và gắn kết. Cơi trầu cánh phượng vì thế trở thành một "ngôn ngữ" giao tiếp đặc biệt, giúp người quan họ gửi gắm tấm chân tình, để mỗi cuộc gặp gỡ dù ngắn hay dài đều lưu lại dư vị của sự thân tình, mến khách.

Từ cơi trầu đến nhịp cầu ngoại giao văn hóa

Trong văn hóa quan họ, trầu têm cánh phượng còn hàm chứa cách ứng xử và quan niệm sống của người Kinh Bắc. Khi liền anh, liền chị trao đi một miếng trầu là trao tấm lòng thành và người nhận sẽ đón lấy cả tấm chân tình của người mời. Bởi vậy, bất cứ ai từng một lần được người quan họ mời trầu đều vương vấn những xúc cảm khó quên về sự lịch thiệp, nhã nhặn, khiêm nhường trong giao tiếp cùng lối sống trọng nghĩa, trọng tình, thủy chung trước sau như một của người quan họ.

Liền chị quan họ mời trầu du khách quốc tế.

Thực tế, di sản Dân ca Quan họ Bắc Ninh ngày càng có ảnh hưởng ở trong nước và trên thế giới. Đặc biệt, quan họ còn thường xuyên xuất hiện ở nhiều sự kiện chính trị, hoạt động đối ngoại, chương trình đón tiếp nguyên thủ quốc gia và giao lưu với bạn bè quốc tế. Trong không gian ấy, giữa những khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa và thể chế chính trị, hình ảnh liền anh, liền chị nâng cơi trầu, cất lời ca, trao miếng trầu cánh phượng trở thành một phương thức truyền tải giàu sức gợi về văn hóa và con người Việt Nam. Vì thế, quan họ không những góp phần quảng bá bản sắc, mà còn tạo dựng thiện cảm, gia tăng sức hấp dẫn trong giao lưu quốc tế.

Xuất phát từ một phong tục đời thường, trầu cau quan họ đã được nâng lên thành biểu tượng của tình bạn, tình người, của sự thủy chung và gắn kết. Cơi trầu cánh phượng vì thế trở thành một "ngôn ngữ" giao tiếp đặc biệt, giúp người quan họ gửi gắm tấm chân tình, để mỗi cuộc gặp gỡ dù ngắn hay dài đều lưu lại dư vị của sự thân tình, mến khách.

Theo tổng hợp của ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch, từ sau khi Dân ca Quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh, tỉnh đã tổ chức hàng chục đoàn cán bộ, nghệ sĩ, diễn viên tham gia các chương trình biểu diễn, giao lưu văn hóa tại nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ như Pháp, Đức, Cộng hòa Séc, Australia, New Zealand, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn Quốc, Trung Quốc... Trong mỗi chương trình, tiết mục mời trầu luôn là một phần không thể thiếu của không gian biểu diễn nhằm quảng bá, lan tỏa những giá trị đặc sắc của di sản.

Hiện nay, trầu têm cánh phượng cùng phong cách mời trầu lịch thiệp, tinh tế vẫn luôn được các thế hệ quan họ tiếp nối gìn giữ và thực hành trong đời sống, góp phần làm sâu sắc thêm vẻ đẹp của triết lý trầu cau trong văn hóa Việt. Đáng chú ý, trong bối cảnh toàn cầu hóa với định hướng phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, nhiều người trẻ đã sáng tạo và biến tấu hình ảnh trầu têm cánh phượng thành những sản phẩm nghệ thuật có giá trị trong lĩnh vực trang trí, thiết kế sân khấu, trải nghiệm du lịch, giáo dục di sản, quà tặng văn hóa... Qua đó mở thêm cánh cửa để người trẻ bước vào thế giới văn hóa truyền thống và tiếp tục khám phá, khai thác những giá trị còn ẩn sâu trong phong tục, nếp sống của người quan họ.