Minh bạch, công bằng và đồng thuận xã hội - 'then chốt' của TOD
Hà Nội đang bước vào giai đoạn triển khai đồng loạt các tuyến đường sắt đô thị với quy mô lớn chưa từng có. Mạng lưới dự kiến gồm 18 tuyến, tổng chiều dài khoảng 1.015km với hàng trăm nhà ga, trong đó 175 nhà ga được định hướng phát triển theo mô hình TOD (phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng).

Tuyến metro Nhổn-ga Hà Nội (Ảnh: HaNoi Metro)
Năm tuyến metro đã được khởi công vào tháng 6/2026, đặt nền móng cho một cấu trúc đô thị đa cực, đa trung tâm. Tuy nhiên, bên cạnh những kỳ vọng về hạ tầng và nguồn lực, vấn đề then chốt là làm thế nào để lợi ích gia tăng từ đất đai quanh các nhà ga được chia sẻ minh bạch, công bằng, và làm thế nào để người dân, nhất là cộng đồng chịu tác động trực tiếp thật sự đồng thuận.
TOD không chỉ là bài toán kỹ thuật hay tài chính. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, đây còn là bài toán xã hội. Nếu không giải quyết tốt yếu tố con người và sự công bằng, mô hình vốn được xem là tiến bộ có thể vô tình tạo ra những khoảng cách mới trong chính đô thị mà nó muốn cải thiện.
Từ Hong Kong (Trung Quốc), Tokyo (Nhật Bản), Singapore đến Vancouver (Canada), mỗi thành phố đều chọn một cách tiếp cận khác nhau nhưng đều hướng tới mục tiêu chung: Biến giao thông công cộng thành động lực tổ chức không gian và tạo nguồn lực phát triển.
Hong Kong nổi bật với mô hình “Rail+Property” (đường sắt kết hợp bất động sản), cho phép doanh nghiệp đường sắt tham gia phát triển bất động sản quanh nhà ga, tạo vòng tuần hoàn tài chính khép kín.
Tokyo dựa vào các tập đoàn đường sắt tư nhân không chỉ vận hành tàu, mà còn trực tiếp kiến tạo các trung tâm đô thị vệ tinh.
Singapore đưa TOD trở thành một phần của chiến lược quốc gia ngay từ đầu, gắn kết chặt chẽ quy hoạch sử dụng đất với mạng lưới MRT (hệ thống vận tải nhanh khối lượng lớn) và chính sách nhà ở xã hội.
Vancouver được xem là thí dụ tiêu biểu tại Bắc Mỹ. Việc tập trung mật độ dân cư quanh các nhà ga SkyTrain giúp hình thành nhiều trung tâm đô thị mới, giảm phụ thuộc vào ôtô cá nhân và hạn chế đô thị hóa tràn lan. Thế nhưng, chính sự gia tăng mạnh mẽ về khả năng tiếp cận giao thông đã khiến giá bất động sản quanh nhà ga tăng nhanh hơn đáng kể so với phần còn lại của thành phố. Nhiều khu vực từng là nơi sinh sống của các hộ gia đình thu nhập trung bình dần trở thành những khu có giá nhà thuộc nhóm cao nhất Canada.
Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) nhận định đây là một trong những thách thức lớn nhất của TOD hiện đại: Nếu không đi kèm chính sách nhà ở phù hợp, lợi ích từ giao thông công cộng có thể làm gia tăng bất bình đẳng trong tiếp cận nhà ở và đẩy một bộ phận người dân ra xa các khu vực có kết nối thuận lợi nhất.
Hiện tượng thay đổi cấu trúc dân cư khi khu vực được nâng cấp và thu hút dòng vốn mới cũng thường xuất hiện khi triển khai các dự án TOD. Giá đất và chi phí sinh hoạt tăng lên khiến một bộ phận cư dân có thu nhập thấp phải chuyển đi, trong khi nhóm có điều kiện kinh tế tốt hơn dần thay thế.
Những bài học này cho thấy TOD không phải là công thức hoàn hảo. Thành công luôn đi kèm yêu cầu cân bằng giữa hiệu quả kinh tế, khả năng tiếp cận nhà ở và tính bao trùm của quá trình phát triển.
Tại Hà Nội, bài toán này càng trở nên cấp thiết. Kiến trúc sư Trần Huy Ánh cho rằng, phát triển đô thị cùng với TOD, theo kinh nghiệm quốc tế, chính là tăng giá trị đất trong phát triển đô thị, tăng giá trị ấy làm cho xã hội giàu lên. Nhưng lợi ích ấy phải được minh bạch, phải được chia sẻ một cách công bằng.
Luật Thủ đô năm 2026 đã tạo lập một khuôn khổ pháp lý tương đối đồng bộ. Điều 12 mở đường cho việc khai thác giá trị gia tăng trong khu vực TOD. Điều 24 cho phép thu hồi đất vùng phụ cận đường bộ, nhà ga, đề-pô đường sắt đô thị đồng thời với việc đầu tư xây dựng hoặc mở rộng trục đường theo quy hoạch. Quy định này giúp thành phố chủ động hơn trong tổ chức quỹ đất, thay vì chỉ xử lý mặt bằng trong phạm vi công trình giao thông. Điều 13 về huy động nguồn lực và Điều 36 về cơ chế chuyển tiếp tiếp tục củng cố hành lang thể chế.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng cho biết, theo phương án đang được xây dựng, tổng nhu cầu cho các dự án đường sắt đô thị trên địa bàn giai đoạn 2026-2030 là hơn 1 triệu tỷ đồng. Thành phố đã xây dựng phương án huy động từ nhiều nguồn, gồm ngân sách thành phố, ngân sách trung ương hỗ trợ, vốn vay ODA, phát hành trái phiếu và nguồn thu từ quỹ đất tại các khu vực phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD). Các khu vực TOD vừa tạo nguồn lực đầu tư đường sắt đô thị, vừa góp phần tổ chức lại không gian phát triển, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và hình thành các khu đô thị mới gắn với giao thông công cộng.
Tuy nhiên, việc khai thác quỹ đất vùng phụ cận nhà ga không đồng nghĩa với việc gia tăng mật độ xây dựng bằng mọi giá. Chính Luật Thủ đô đặt ra yêu cầu phát triển đô thị nén phù hợp với quy hoạch, bảo đảm các chỉ tiêu hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, kết nối hạ tầng khu vực; đồng thời ưu tiên không gian mặt đất cho không gian công cộng, cây xanh và chất lượng sống đô thị. Đây là nguyên tắc then chốt để TOD thật sự trở thành mô hình phát triển bền vững, thay vì tạo thêm áp lực dân số và hạ tầng.
Đồng thuận cộng đồng đóng vai trò quyết định, nhất là cộng đồng tại các khu vực lõi đô thị tái thiết. Hàng chục nghìn hộ dân sẽ chịu tác động trực tiếp từ các dự án. Không chỉ có câu chuyện giải phóng mặt bằng, đền bù, hỗ trợ, điều người dân cần còn là sinh kế và sự gắn kết cộng đồng.
Mô hình “làng trong phố-phố trong làng” là một định hướng quy hoạch và tái thiết đô thị quan trọng tại phường Vĩnh Hưng (quận Hoàng Mai cũ), đây là ví dụ cụ thể cho định hướng hiện đại hóa hạ tầng mà không làm mất đi bản sắc và cấu trúc vốn có của khu dân cư cũ.
TOD tại Hà Nội không thể chỉ thu hẹp trong mục tiêu khai thác giá trị gia tăng từ đất. Phát triển TOD không chỉ nhằm khai thác giá trị đất đai hay bất động sản, mà quan trọng hơn là gia tăng giá trị văn hóa-lịch sử Thăng Long-Hà Nội. Theo nhiều chuyên gia, mô hình này cần phải hướng tới các giá trị đa chiều hơn: Nâng cao chất lượng cuộc sống, gắn kết cộng đồng, bảo tồn văn hóa-lịch sử và kiến tạo “giá trị nơi chốn”. Đơn cử như kết nối không gian di tích Văn Miếu-Quốc Tử Giám với các ga đường sắt đô thị và quảng trường ga Hà Nội.
Từ thể chế đến thực thi luôn phát sinh khoảng cách. Để lấp đầy khoảng cách này, nhiều câu hỏi cần có lời giải đáp. Nhất là tư duy, trình độ quản lý có theo kịp và kiểm soát được sự vận hành của đô thị hay không. Song hành cùng TOD sẽ là áp lực của đô thị nén. Nếu quy trình vận hành không phù hợp, hiệu quả sẽ không như kỳ vọng. Năng lực và ý thức của người dân trong việc tham gia vào dòng chảy của đô thị cũng là yếu tố cần được quan tâm đúng mức.
Kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn Hà Nội đều chỉ ra một điểm chung, thành công của TOD không phụ thuộc vào số lượng nhà ga hay chiều dài tuyến đường sắt, mà ở khả năng tạo ra sự phối hợp đồng bộ giữa giao thông, không gian đô thị, các hoạt động kinh tế-xã hội và sự đồng thuận của cộng đồng. Khi lợi ích được chia sẻ, thực hiện một cách minh bạch, công bằng; khi người dân cảm nhận được sự cải thiện về điều kiện sống và môi trường sống, TOD mới thực sự trở thành động lực tái cấu trúc đô thị bền vững.
Hà Nội đang có trong tay hành lang pháp lý, quy hoạch và quyết tâm chính trị để biến mô hình này thành hiện thực. Điều còn lại là tổ chức thực hiện sao cho mỗi bước đi của TOD không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn kiến tạo niềm tin xã hội - nền tảng vững chắc cho một thủ đô hiện đại, văn minh và đáng sống.
