Minh bạch xuất xứ hàng hóa, mở rộng dư địa xuất khẩu da giày

Da giày là một trong những ngành khai thác khá tốt các hiệp định thương mại tự do (FTA), trong đó có Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Tuy nhiên, trước yêu cầu ngày càng cao về xuất xứ, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững, doanh nghiệp cần tiếp tục minh bạch hóa chuỗi cung ứng, chủ động nguồn nguyên phụ liệu và nâng cao năng lực sản xuất. Phóng viên Báo Công Thương trao đổi với bà Phan Thị Thanh Xuân - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Da giày -Túi xách Việt Nam về vấn đề này.

CPTPP tạo lợi thế xuất khẩu, nhưng yêu cầu xuất xứ ngày càng cao

- CPTPP là một trong những hiệp định có quy tắc xuất xứ tương đối phức tạp. Bà đánh giá như thế nào về khả năng đáp ứng và tận dụng ưu đãi xuất xứ của doanh nghiệp da giày sau gần 8 năm thực thi hiệp định?

Bà Phan Thị Thanh Xuân: CPTPP là một trong những hiệp định có yêu cầu thực thi khá thách thức, bởi quy tắc xuất xứ tương đối phức tạp. Đối với doanh nghiệp da giày, việc chứng minh nguồn gốc nguyên phụ liệu không đơn giản.

Tuy nhiên, đây cũng là tiền đề để doanh nghiệp nâng cao năng lực. Các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc ngày càng chặt chẽ, vì vậy việc thực hành, đáp ứng quy tắc xuất xứ CPTPP sẽ giúp doanh nghiệp chuẩn bị tốt hơn cho những yêu cầu mới, trong đó có cơ chế hộ chiếu sản phẩm điện tử (Digital Product Passport - DPP).

Bà Phan Thị Thanh Xuân - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Da giày -Túi xách Việt Nam.

Nhìn ở mức độ toàn ngành, da giày vẫn là một trong những ngành tận dụng khá tốt các FTA, trong đó có CPTPP. Doanh nghiệp đã từng bước minh bạch hóa nguồn gốc nguyên liệu, hoàn thiện chứng từ xuất xứ để đáp ứng quy tắc xuất xứ khu vực. Với những doanh nghiệp đã xuất khẩu thành công, mức độ đáp ứng các yêu cầu của hiệp định có thể lên tới 90%.

Tuy nhiên, khó khăn chủ yếu vẫn nằm ở nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ, đặc biệt là những đơn vị mới chuẩn bị tham gia thị trường xuất khẩu. Nhóm này còn khoảng cách về năng lực và cần được hỗ trợ nhiều hơn.

Trong thời gian tới, yêu cầu truy xuất nguồn gốc sẽ tiếp tục nâng cao, nhất là đối với nguyên liệu không có xuất xứ từ các nước thành viên CPTPP. Doanh nghiệp cần quản lý, minh bạch hóa nguồn gốc nguyên liệu và chứng từ một cách bài bản hơn.

- Việc đáp ứng quy tắc xuất xứ CPTPP đã mang lại lợi thế như thế nào cho xuất khẩu da giày Việt Nam tại các thị trường thành viên, thưa bà?

Bà Phan Thị Thanh Xuân: Tăng trưởng xuất khẩu tại một số thị trường như Mexico và Canada khá tích cực, có thời điểm lên tới 20% nếu tính trong cả giai đoạn từ khi hiệp định có hiệu lực. Khi đánh giá tác động của CPTPP, cần nhìn vào cả quá trình thực thi, bởi kết quả xuất khẩu từng thời điểm còn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố thị trường.

Đáng chú ý, nhiều khách hàng, đặc biệt tại Mexico, đang chuyển đơn hàng về Việt Nam, mở rộng chuỗi cung ứng tại Việt Nam. Điều này cho thấy các đối tác mong muốn tận dụng lợi thế CPTPP, trong đó có mức thuế 0% đối với mặt hàng giày dép và da thuộc.

Nếu không tận dụng tốt hiệp định, đơn hàng sẽ khó dịch chuyển về Việt Nam. Trên thực tế, chúng ta không thể so sánh với Trung Quốc về lợi thế chi phí, đặc biệt là nguyên vật liệu và logistics. Tuy nhiên, đơn hàng vẫn dịch chuyển nhờ cú hích từ các FTA, trong đó có CPTPP, cùng xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đây là tín hiệu tích cực đối với ngành da giày. Để duy trì lợi thế, doanh nghiệp cần tiếp tục nâng cao nội lực, nhất là năng lực đáp ứng quy tắc xuất xứ và những yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Phát triển nguyên phụ liệu, nâng năng lực đáp ứng xuất xứ

- Xuất xứ hàng hóa đang trở thành yêu cầu ngày càng quan trọng đối với hàng xuất khẩu. Theo bà, cần có giải pháp gì để phát triển nguồn nguyên phụ liệu trong nước, giúp doanh nghiệp chủ động đáp ứng quy tắc xuất xứ và tăng khả năng tận dụng C/O ưu đãi CPTPP?

Bà Phan Thị Thanh Xuân: Phát triển nguyên phụ liệu cho các ngành sản xuất là yêu cầu thiết yếu. Đây là yếu tố cốt lõi giúp doanh nghiệp chủ động sản xuất, gia tăng giá trị sản phẩm và hạn chế tác động từ những biến động của thị trường.

Để thúc đẩy lĩnh vực này, cần có những chính sách cụ thể từ cơ quan quản lý nhà nước nhằm thu hút đầu tư, tạo điều kiện để doanh nghiệp mạnh dạn phát triển sản xuất nguyên phụ liệu.

Các chính sách cần tập trung vào ưu đãi thuế, tín dụng, ứng dụng khoa học, công nghệ. Trong đó, cần quan tâm đến chính sách thuế xuất nhập khẩu, thủ tục hải quan, quy hoạch các vùng, địa điểm có vị trí thuận lợi để phát triển sản xuất nguyên phụ liệu. Hạ tầng giao thông cũng cần được chú trọng nhằm hình thành những khu vực sản xuất thuận lợi.

Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu lớn của Việt Nam đã thực hiện tốt xuất xứ hàng hoá của CPTPP.

Khi có những đòn bẩy chính sách này, doanh nghiệp sẽ sẵn sàng đầu tư, phát triển nguyên phụ liệu và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng. Chúng tôi mong muốn xây dựng hệ thống chính sách đồng bộ, hiệu quả, huy động nguồn lực từ Trung ương, địa phương đến doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần chủ động hơn trong chuỗi cung ứng, nhưng không nhất thiết phải làm chủ toàn bộ chuỗi. Điều này rất khó với năng lực và tiềm lực hiện tại, thậm chí có thể không tối ưu hóa được nguồn lực đầu tư.

Thay vào đó, doanh nghiệp có thể tham gia từng công đoạn, từ nghiên cứu, phát triển sản phẩm đến đầu tư sản xuất và đầu ra. Tuy nhiên, ở mỗi khâu cần nâng cao hàm lượng chất xám và giá trị gia tăng. Ngay trong hoạt động sản xuất, doanh nghiệp cũng cần xây dựng kỹ năng, bí quyết và năng lực tổ chức sản xuất riêng để tạo lợi thế cạnh tranh.

Khi tham gia một công đoạn nhưng tạo ra giá trị khác biệt, mang tính cốt lõi mà không phải đơn vị nào cũng có thể thực hiện, doanh nghiệp vẫn có thể duy trì vị thế trên thị trường và góp phần giữ chuỗi sản xuất tại Việt Nam. Đây là hướng đi phù hợp để nâng cao năng lực tham gia chuỗi cung ứng của ngành da giày.

- Theo quan điểm của Hiệp hội, ngoài chính sách phát triển nguyên phụ liệu, doanh nghiệp ngành da giày cần được hỗ trợ như thế nào để tháo gỡ khó khăn về xuất xứ hàng hóa, nâng cao hiệu quả thực thi CPTPP và các FTA, thưa bà?

Bà Phan Thị Thanh Xuân: Chính phủ đã nỗ lực mở cửa thị trường thông qua các FTA. Đối với ngành da giày, những hiệp định này góp phần thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu, giúp ngành vượt qua nhiều giai đoạn khó khăn, đặc biệt là thời kỳ dịch Covid-19.

Thông qua đàm phán và đưa các FTA vào thực thi, doanh nghiệp có thêm cơ hội xuất khẩu vào các thị trường. Việc đáp ứng quy định về xuất xứ giúp doanh nghiệp tận dụng ưu đãi thuế quan, đồng thời nâng cao năng lực thực thi hoạt động xuất khẩu.

Quá trình thực thi các FTA cũng buộc doanh nghiệp nâng cao nội lực, từ công tác quản lý, nhân sự đến khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Việc tiếp cận thông tin và các yêu cầu của hiệp định giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực, đáp ứng tốt hơn yêu cầu cạnh tranh.

Trong quá trình này, chúng tôi nhận thấy sự hỗ trợ khá rõ rệt từ các cơ quan quản lý nhà nước. Khi các hiệp định có hiệu lực, doanh nghiệp phải đối mặt với nhiều khó khăn do những yêu cầu mới làm thay đổi phương thức hoạt động truyền thống. Các cơ quan quản lý đã hỗ trợ tích cực, giúp doanh nghiệp từng bước đáp ứng những yêu cầu đó.

Thực thi FTA không chỉ là trách nhiệm của doanh nghiệp mà còn cần sự chung tay của cơ quan quản lý nhà nước. Hệ thống chính sách cần tiếp tục được kiện toàn, thể chế hoàn thiện để vừa giúp doanh nghiệp vận dụng tốt các hiệp định, vừa đáp ứng yêu cầu của những thị trường xuất khẩu có tiêu chuẩn cao.

Chúng tôi đánh giá cao nỗ lực của các cơ quan quản lý nhà nước trong hoàn thiện thể chế, chính sách và hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng FTA. Cùng với đó, đầu tư phát triển nguồn nguyên phụ liệu cho ngành cũng được thúc đẩy. Đây là một trong những tác động tích cực của các hiệp định đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh của ngành da giày nói riêng và công nghiệp nói chung.