Đổi mới quản lý an toàn thực phẩm phải đi đôi với bảo đảm nguồn lực thực thi

Quản lý theo chuỗi, nâng cao hiệu quả phòng ngừa

- Thưa đại biểu, vì sao cần sửa đổi Luật An toàn thực phẩm một cách toàn diện vào thời điểm này?

- Tôi cho rằng sửa đổi toàn diện Luật An toàn thực phẩm vào thời điểm này là yêu cầu cấp thiết. Chỉ thị số 17-CT/TW ngày 21/10/2022 của Ban Bí thư đã đặt ra yêu cầu sớm kiện toàn tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về an ninh, an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất một đầu mối từ Trung ương đến địa phương. Việc sửa Luật cần cụ thể hóa yêu cầu đó, làm rõ cơ quan nào chủ trì, cơ quan nào phối hợp và từng cấp chịu trách nhiệm đến đâu, nhất là khi một sự cố liên quan đến nhiều ngành, nhiều địa phương.

Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho công tác quản lý lĩnh vực này. Tuy nhiên, sau 15 năm thi hành, trách nhiệm ở một số khâu giao thoa giữa các ngành còn chồng chéo, trong khi năng lực phân tích nguy cơ và truy xuất nguồn gốc chưa đáp ứng yêu cầu. Bên cạnh đó, sự phát triển của kinh doanh thực phẩm qua sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và dịch vụ giao đồ ăn trực tuyến cũng đặt ra yêu cầu làm rõ trách nhiệm của các chủ thể tham gia.

Những vấn đề này liên quan đồng thời đến tổ chức bộ máy, phương thức quản lý và năng lực thực thi. Vì vậy, tôi tán thành sửa đổi toàn diện Luật để tạo cơ sở pháp lý cho việc kiểm soát thực phẩm xuyên suốt chuỗi cung ứng, phát hiện sớm nguy cơ và xử lý kịp thời, góp phần bảo vệ sức khỏe Nhân dân.

- Qua nghiên cứu dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), đại biểu đánh giá như thế nào về những định hướng đổi mới nhằm tháo gỡ vướng mắc từ thực tiễn?

- Tôi đánh giá cao định hướng đổi mới phương thức quản lý trong dự thảo Luật nhằm khắc phục những vướng mắc từ thực tiễn, bảo vệ sức khỏe người dân và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.

Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan chủ trì buổi tiếp và làm việc với Phái đoàn Liên minh châu Âu và Đại sứ quán 12 nước về những kiến nghị liên quan đến dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi). Ảnh: Trần Minh

Dự thảo Luật được xây dựng trên cơ sở bốn nhóm chính sách trọng tâm: quản lý an toàn thực phẩm dựa trên kiểm soát nguy cơ theo chuỗi cung ứng; cải cách phương thức quản lý và cơ chế kiểm tra thực phẩm trên thị trường; số hóa, xây dựng hệ thống thông tin, dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia liên thông; nâng cao hiệu quả quản lý thức ăn đường phố và bếp ăn tập thể. Cùng với đó là định hướng hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất một đầu mối từ Trung ương đến địa phương.

Trước hết, quản lý theo chuỗi cung ứng giúp kiểm soát an toàn thực phẩm xuyên suốt từ sản xuất ban đầu đến tiêu dùng, xác định trách nhiệm của từng chủ thể và cơ quan quản lý ở mỗi công đoạn. Đây là cơ sở để khắc phục tình trạng cắt khúc, chồng chéo và nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các ngành, địa phương.

Đoàn khảo sát của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường khảo sát thực tế tại chợ đầu mối Bình Điền (TP. Hồ Chí Minh) phục vụ công tác thẩm tra dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi). Ảnh: Lê Hoa

Việc phân loại sản phẩm để áp dụng thủ tục công bố phù hợp cần gắn với đánh giá nguy cơ. Đồng thời, hoạt động hậu kiểm dựa trên kết quả thử nghiệm, thông tin giám sát và lịch sử tuân thủ sẽ giúp cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào những sản phẩm, cơ sở có nguy cơ cao, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật.

Tôi đánh giá cao việc Bộ Y tế đưa chuyển đổi số vào thiết kế chính sách. Hệ thống dữ liệu quốc gia liên thông về sản phẩm, cơ sở, kết quả kiểm nghiệm và kiểm tra sẽ hỗ trợ truy xuất nhanh nguồn gốc, xác định phạm vi cảnh báo, thu hồi, nhất là khi thực phẩm được phân phối qua nhiều địa bàn.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Phương Tuấn check mã QR kiểm tra truy xuất nguồn gốc thịt heo tại chợ đầu mối Bình Điền. Ảnh: Lê Hoa

Đối với thức ăn đường phố và bếp ăn tập thể, tôi quan tâm đến việc làm rõ trách nhiệm của bên cung cấp thực phẩm và bên tổ chức bữa ăn, kể cả trường hợp không nhằm mục đích kinh doanh. Với hoạt động kinh doanh trên môi trường số, trách nhiệm của người bán, nền tảng trung gian và đơn vị giao đồ ăn cũng cần được quy định rõ, phù hợp với vai trò của từng chủ thể trong chuỗi cung ứng.

- Với cách quản lý theo chuỗi, phân tích nguy cơ và tăng cường hậu kiểm mà dự thảo đề xuất, cơ quan quản lý có thể can thiệp ở những khâu nào để ngăn ngừa ngộ độc hoặc hạn chế số người bị ảnh hưởng?

- Cơ quan quản lý có thể phát hiện và can thiệp từ khâu nguyên liệu, sản xuất, chế biến đến vận chuyển, phân phối và tổ chức bữa ăn. Điều quan trọng là xác định đúng công đoạn phát sinh nguy cơ để kiểm soát kịp thời, đồng thời sẵn sàng truy xuất, cảnh báo khi có sự cố.

Quản lý theo chuỗi, phân tích nguy cơ và tăng cường hậu kiểm sẽ góp phần hạn chế nguy cơ xảy ra các vụ ngộ độc thực phẩm. Ảnh: Khánh Duy

Trước hết, cần kiểm soát từ nguồn nguyên liệu và điều kiện sản xuất, sơ chế, chế biến. Nguy cơ có thể đến từ nguyên liệu không bảo đảm an toàn, việc sử dụng hóa chất, phụ gia sai quy định hoặc tình trạng nhiễm chéo trong chế biến. Dữ liệu giám sát, kết quả kiểm nghiệm và lịch sử tuân thủ của cơ sở sẽ giúp cơ quan quản lý lựa chọn đúng đối tượng, chỉ tiêu cần kiểm tra. Khi phát hiện vi phạm, việc xử lý tại nguồn có thể ngăn thực phẩm không an toàn tiếp tục được đưa vào các công đoạn sau.

Ở khâu vận chuyển, bảo quản, phân phối và tổ chức bữa ăn, cần kiểm soát điều kiện duy trì an toàn, đồng thời lưu giữ thông tin để truy xuất. Với bếp ăn trường học, bếp ăn công nhân, trách nhiệm phải được thực hiện từ lựa chọn nhà cung cấp, tiếp nhận nguyên liệu đến chế biến, lưu mẫu và phục vụ suất ăn. Hậu kiểm cần chú trọng việc cơ sở duy trì các điều kiện này trong hoạt động thực tế. Nếu một nhà cung cấp giao cùng lô nguyên liệu cho nhiều bếp ăn, thông tin giao nhận đầy đủ sẽ giúp xác định nhanh những nơi cần cảnh báo khi phát hiện nguy cơ.

Cần kiểm soát từ nguồn nguyên liệu và điều kiện sản xuất, sơ chế, chế biến để bảo đảm an toàn thực phẩm, bảo vệ sức khỏe người dân. Ảnh: Phi Long

Khi đã xuất hiện trường hợp nghi ngộ độc, ngành y tế phải tổ chức cấp cứu, điều trị song song với thông báo và điều tra sự cố. Cơ quan chức năng cần đối chiếu thông tin về bữa ăn, mẫu lưu, nguồn nguyên liệu và các điểm nhận hàng để xác định phạm vi ảnh hưởng. Trên cơ sở bằng chứng và thẩm quyền được giao, các biện pháp ngừng sử dụng, thu hồi, xử lý thực phẩm cần được triển khai kịp thời. Phối hợp nhanh giữa các địa phương đặc biệt quan trọng khi nguồn cung và nơi tiêu thụ nằm trên nhiều địa bàn.

Từ góc độ quản lý ngành y tế, tôi cho rằng phải bảo đảm thông tin được chuyển thành hành động cụ thể. Cần xác định rõ đầu mối tiếp nhận cảnh báo, trách nhiệm điều phối, cơ chế hỗ trợ lấy mẫu, kiểm nghiệm và xử lý sự cố. Khi các khâu này vận hành thông suốt, việc giám sát có thể giúp ngăn thực phẩm có nguy cơ mất an toàn được đưa vào sử dụng; còn truy xuất và cảnh báo nhanh sẽ góp phần hạn chế số người bị ảnh hưởng khi sự cố đã xảy ra.

Luật hóa trách nhiệm bảo đảm nguồn lực thực thi

- Để các phương thức quản lý mới được triển khai hiệu quả, theo đại biểu, dự thảo Luật cần quy định như thế nào về trách nhiệm bảo đảm kinh phí thực hiện?

- Tôi cho rằng đổi mới phương thức quản lý an toàn thực phẩm phải đi đôi với bảo đảm nguồn lực thực thi. Khi tăng cường hậu kiểm, quản lý theo nguy cơ và kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng, năng lực giám sát, lấy mẫu, kiểm nghiệm và ứng dụng công nghệ số cũng phải được nâng lên tương ứng. Vì vậy, tôi đặc biệt quan tâm đến cơ chế bảo đảm kinh phí để các nhiệm vụ này được thực hiện đầy đủ, thường xuyên và hiệu quả.

ĐBQH Lê Văn Cường (Thanh Hoá) phát biểu thảo luận tại Tổ 13 (Thanh Hóa, Gia Lai) về dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi). Ảnh: An Nhiên

Luật Chuyển đổi số quy định mức chi hằng năm cho chuyển đổi số tối thiểu bằng 1% tổng chi ngân sách nhà nước. Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quy định mức chi hằng năm cho lĩnh vực này tối thiểu bằng 2% tổng chi ngân sách nhà nước. Hai mức chi này nằm trong nguồn chi tối thiểu 3% ngân sách nhà nước dành cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây là kinh nghiệm có thể tham khảo khi nghiên cứu cơ chế gắn nhiệm vụ quản lý an toàn thực phẩm với nguồn lực thực hiện.

Theo tôi, dự thảo Luật cần quy định rõ trách nhiệm bảo đảm kinh phí từ ngân sách nhà nước theo phân cấp, cùng với nguyên tắc phân bổ và cơ chế giám sát. Muốn đánh giá thịt có đáp ứng giới hạn cho phép về dư lượng thuốc thú y, hay rau có đáp ứng giới hạn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, cơ quan quản lý phải lấy mẫu và kiểm nghiệm.

Cần bổ sung vào dự thảo Luật nguyên tắc Nhà nước bảo đảm kinh phí thực hiện các nhiệm vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo phân cấp ngân sách. Ảnh: Mỹ Hạnh

Kinh phí kiểm nghiệm không chỉ là tiền mua mẫu, mà còn bao gồm chi phí vận chuyển, bảo quản và thực hiện các phép thử cần thiết. Mức chi phụ thuộc vào loại mẫu, chỉ tiêu phân tích và phương pháp thử. Vì vậy, yêu cầu tăng cường giám sát, hậu kiểm phải đi cùng kinh phí tương ứng để cơ quan quản lý thực hiện được nhiệm vụ.

Do đó, tôi đề nghị bổ sung vào dự thảo Luật nguyên tắc Nhà nước bảo đảm kinh phí thực hiện các nhiệm vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo phân cấp ngân sách. Đồng thời, cần nghiên cứu quy định tỷ lệ chi tối thiểu trên tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho lĩnh vực này. Chính phủ cần đánh giá tác động, làm rõ phạm vi nhiệm vụ chi, cách tổng hợp, nguyên tắc tránh tính trùng với kinh phí ở các lĩnh vực khác và đề xuất mức cụ thể để Quốc hội xem xét quy định ngay trong Luật. Đây là cơ sở ổn định cho việc lập dự toán, phân bổ và giám sát ngân sách.

- Từ yêu cầu bảo đảm kinh phí thực thi Luật, theo đại biểu, cần thiết kế cơ chế hỗ trợ và phân bổ ngân sách như thế nào để thu hẹp chênh lệch về năng lực quản lý an toàn thực phẩm giữa các địa phương, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực?

- Tôi cho rằng dự thảo Luật cần quy định cơ chế hỗ trợ có mục tiêu từ ngân sách trung ương cho địa phương, phù hợp với pháp luật về ngân sách nhà nước. Khả năng cân đối ngân sách, điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị và nhân lực giữa các địa phương còn khác nhau. Trong khi đó, thực phẩm sản xuất tại một địa phương có thể được phân phối trên cả nước và xuất khẩu. Nâng cao năng lực kiểm soát tại nơi sản xuất cũng góp phần bảo vệ người tiêu dùng ở nhiều địa bàn.

Dự thảo Luật cần quy định cơ chế hỗ trợ có mục tiêu từ ngân sách trung ương cho địa phương, phù hợp với pháp luật về ngân sách nhà nước. Ảnh: Thu Thảo

Tôi đề nghị ưu tiên hỗ trợ địa phương chưa tự cân đối được ngân sách, khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn và địa bàn có nguy cơ cao. Việc hỗ trợ cần căn cứ vào nhiệm vụ, mức độ nguy cơ và năng lực thực hiện, từng bước thu hẹp chênh lệch về khả năng quản lý an toàn thực phẩm giữa các địa phương.

Bên cạnh đó, cần xác định rõ nhiệm vụ chi và gắn việc phân bổ ngân sách với kết quả thực hiện. Việc xây dựng, nâng cấp phòng kiểm nghiệm, trang thiết bị và hạ tầng giám sát, dữ liệu phải phù hợp với nhu cầu, năng lực khai thác, tránh đầu tư dàn trải, trùng lặp.

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm đề xuất quy định riêng về điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm đối với cơ sở giao đồ ăn trực tuyến. Ảnh minh họa

Đồng thời, cần bảo đảm kinh phí vận hành, bảo trì, lấy mẫu, kiểm nghiệm, giám sát nguy cơ, thanh tra, kiểm tra, hậu kiểm, điều tra và xử lý ngộ độc, ứng phó sự cố, đào tạo nhân lực và truyền thông cảnh báo. Việc bố trí từng khoản chi phải phù hợp với pháp luật về ngân sách nhà nước và đầu tư công.

Cùng với bảo đảm kinh phí, Luật cần quy định trách nhiệm công khai, báo cáo và giám sát việc phân bổ, sử dụng ngân sách, đánh giá kết quả thực hiện để điều chỉnh nguồn lực. Mỗi khoản chi phải đúng mục đích, có trọng tâm và phù hợp với mức độ nguy cơ, góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ sức khỏe Nhân dân.

- Đại biểu kỳ vọng như thế nào vào những chuyển biến trong công tác quản lý và bảo đảm an toàn thực phẩm khi Luật được sửa đổi, đáp ứng yêu cầu bảo vệ sức khỏe Nhân dân trong tình hình mới?

- Tôi kỳ vọng lần sửa Luật này sẽ tạo chuyển biến rõ rệt về trách nhiệm quản lý và năng lực tổ chức thực hiện, giúp cơ quan chức năng phát hiện sớm nguy cơ, phối hợp xử lý kịp thời và hạn chế hậu quả khi xảy ra sự cố. Hiệu quả của Luật cần được thể hiện bằng sự an toàn trong từng bữa ăn gia đình, từng suất ăn học đường, bếp ăn công nhân và niềm tin của người tiêu dùng.

Dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang được Quốc hội Khóa XVI xem xét, thảo luận tại Kỳ họp thứ Hai. Ảnh: Phạm Thắng

Để đạt được điều đó, trách nhiệm của từng cấp, từng ngành phải gắn với thẩm quyền và nguồn lực tương ứng. Sức khỏe Nhân dân phải được đặt ở vị trí trung tâm trong xây dựng chính sách và tổ chức thực thi pháp luật. Bảo đảm kinh phí và thu hẹp chênh lệch về năng lực quản lý giữa các địa phương là điều kiện để người dân ở mọi vùng miền được bảo vệ tốt hơn trước nguy cơ thực phẩm không an toàn.