Mở đường cho công nghiệp môi trường phát triển

Luật hiện hành xác định công nghiệp môi trường là một ngành kinh tế. Dự thảo Luật Bảo vệ môi trường (sửa đổi), dự kiến trình Quốc hội tại Kỳ họp tháng 10 tới, tiếp tục bổ sung “công nghệ” vào khái niệm này, bên cạnh thiết bị và sản phẩm phục vụ yêu cầu bảo vệ môi trường.

Điều đáng quan tâm không chỉ là sự bổ sung về khái niệm, mà là làm thế nào để công nghiệp môi trường thực sự phát triển, đủ công nghệ, thiết bị và năng lực xử lý những vấn đề môi trường mới. Câu chuyện tái chế pin cho phương tiện giao thông cho thấy rõ yêu cầu đó.

Góp ý dự thảo Luật, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, Việt Nam hiện còn thiếu hạ tầng và công nghệ tái chế đáp ứng yêu cầu đối với pin lithium, pin nickel sử dụng cho phương tiện. Trong khi đó, thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) cần cả một hệ thống từ thu hồi, vận chuyển, lưu giữ đến cơ sở tái chế đủ năng lực.

Từ thực tế này, VCCI đề nghị có cơ chế chuyển tiếp, cho phép nhà sản xuất, nhập khẩu tiếp tục lựa chọn đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam để thực hiện trách nhiệm tái chế. Hình thức này chỉ chấm dứt sau tối thiểu hai năm kể từ khi có cơ sở tái chế pin lithium, pin nickel đạt chuẩn, đủ công suất hoặc có tổ chức thực hiện trách nhiệm tái chế (PRO) được thành lập và vận hành hiệu quả.

Thời hạn và điều kiện chuyển tiếp cụ thể cần được đánh giá kỹ. Tuy nhiên, kiến nghị của VCCI đặt ra câu hỏi đáng lưu ý: nếu pháp luật quy định trách nhiệm tái chế nhưng thị trường chưa có đủ năng lực tái chế thì trách nhiệm ấy sẽ được thực hiện như thế nào? Đây không chỉ là câu chuyện của doanh nghiệp phải thực hiện EPR. Đằng sau đó là bài toán về năng lực của ngành công nghiệp môi trường.

Bài toán càng cần được giải quyết sớm khi lượng pin hết vòng đời sẽ tăng cùng quá trình điện hóa giao thông. Theo số liệu tại Hội thảo “Nghiên cứu mô hình kinh tế tuần hoàn đối với phương tiện giao thông hết niên hạn sử dụng và pin xe điện tại Việt Nam” vừa diễn ra, lượng pin lithium-ion hết vòng đời tại Việt Nam có thể đạt khoảng 34.000 tấn mỗi năm vào năm 2036, chưa kể khoảng 3.000 tấn phế liệu pin phát sinh từ sản xuất mỗi năm.

Nhu cầu tái chế quy mô lớn có thể chưa xuất hiện ngay, nhưng thời gian chuẩn bị cho nó không còn nhiều. Nếu đợi đến khi hàng chục nghìn tấn pin hết vòng đời phát sinh mỗi năm mới xây dựng mạng lưới thu hồi, cơ sở tái chế và công nghệ xử lý thì sẽ muộn. Bởi vậy, một khoảng thời gian chuyển tiếp cho EPR đối với pin có thể cần thiết. Nhưng chuyển tiếp phải gắn với việc hình thành năng lực tái chế. Nếu sau khoảng thời gian ấy, công nghệ, hạ tầng và doanh nghiệp tái chế vẫn chưa phát triển, điểm nghẽn hiện nay sẽ tiếp tục tồn tại.

Nhìn từ câu chuyện pin, yêu cầu đặt ra đối với sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường lần này là tạo môi trường thuận lợi để những ngành kinh tế có khả năng giải quyết chất thải phát triển. Đối với công nghiệp môi trường, điều đó đòi hỏi các chính sách về đầu tư, thuế, công nghệ và thị trường phải đủ sức khuyến khích doanh nghiệp tham gia. Nguồn lực cần được hướng vào những lĩnh vực mà năng lực trong nước còn thiếu nhưng nhu cầu sẽ tăng nhanh. Với pin, đó là công nghệ xử lý và thu hồi vật liệu, cơ sở tái chế, mạng lưới thu gom và các dịch vụ hỗ trợ.

Đặc biệt, cần nhìn thấy mối quan hệ giữa chính sách môi trường và sự phát triển của ngành công nghiệp môi trường. EPR tạo ra nhu cầu đối với hoạt động thu hồi, tái chế. Nếu có cơ chế phù hợp, nhu cầu ấy có thể trở thành thị trường cho công nghệ, thiết bị và dịch vụ môi trường. Ngược lại, khi ngành công nghiệp môi trường đủ năng lực, các nghĩa vụ như EPR sẽ có điều kiện để được thực hiện thực chất hơn. Vì thế, phát triển công nghiệp môi trường không chỉ là câu chuyện phát triển thêm một ngành kinh tế. Đây còn là điều kiện để nâng cao năng lực giải quyết những vấn đề môi trường mới đang xuất hiện.

Sửa Luật Bảo vệ môi trường là cơ hội để củng cố điều kiện cho ngành công nghiệp này phát triển. Câu chuyện pin cho thấy nhu cầu đã hiện hữu. Điều cần thiết là một khung chính sách đủ sức biến nhu cầu xử lý môi trường thành thị trường cho công nghệ, thiết bị và dịch vụ môi trường, đồng thời từng bước hình thành năng lực tự chủ trong xử lý những dòng chất thải mới.