Mở đường cho sản phẩm mới trên thị trường chứng khoán phái sinh

Tạo cơ sở triển khai hợp đồng quyền chọn chỉ số

Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo Thông tư sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 58/2021/TT-BTC hướng dẫn một số điều của Nghị định số 158/2020/NĐ-CP về chứng khoán phái sinh và thị trường chứng khoán phái sinh (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư số 14/2025/TT-BTC). Mục tiêu là tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, tạo cơ sở triển khai đa dạng sản phẩm phái sinh, hướng thị trường phát triển hiện đại, minh bạch, hiệu quả và tiệm cận thông lệ quốc tế.

Thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam chính thức hoạt động từ năm 2017 và đến nay đã vận hành ổn định, an toàn, cơ sở hạ tầng đáp ứng yêu cầu phát triển theo chiều sâu. Theo Ban soạn thảo, việc xây dựng Thông tư tạo cơ sở cho việc triển khai đa dạng các sản phẩm chứng khoán phái sinh trong thời gian tới, đáp ứng đầy đủ nhu cầu ngày càng đa dạng trên thị trường, đặc biệt là các nhà đầu tư tổ chức, quỹ đầu tư, tổ chức tài chính và nhà đầu tư chuyên nghiệp, góp phần phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam theo hướng hiện đại, minh bạch, hiệu quả và tiệm cận thông lệ quốc tế.

Việc hoàn thiện khung pháp lý tạo cơ sở đa dạng hóa sản phẩm trên thị trường chứng khoán phái sinh. Ảnh: Đức Thanh

Điểm mới đáng chú ý của dự thảo Thông tư là bổ sung loại chứng khoán phái sinh mới là hợp đồng quyền chọn niêm yết dựa trên chỉ số chứng khoán, bao gồm hợp đồng quyền chọn mua và hợp đồng quyền chọn bán.

Cùng với đó, dự thảo bổ sung các khái niệm liên quan để làm rõ đặc điểm sản phẩm; quy định về tài sản cơ sở, loại hợp đồng quyền chọn, thời điểm thực hiện, hình thức thực hiện hợp đồng và giá thực hiện. Đây là những nội dung tạo cơ sở pháp lý trực tiếp cho việc triển khai sản phẩm mới trên thị trường.

Theo bà Nguyễn Thị Bích Ngà - Phó Trưởng Ban Quản lý các công ty quản lý quỹ và quỹ đầu tư chứng khoán (Ủy ban Chứng khoán Nhà nước), thị trường chứng khoán Việt Nam đang bước sang giai đoạn phát triển mới, do đó, cần tiếp tục hoàn thiện và đa dạng hóa sản phẩm để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của nhà đầu tư.

Bà Ngà cho biết, cơ quan quản lý đang chỉ đạo các đơn vị liên quan, trong đó có các Sở Giao dịch Chứng khoán và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC), nghiên cứu phát triển thêm các sản phẩm phái sinh. Bên cạnh các sản phẩm hiện có, quyền chọn và một số sản phẩm mới khác đang được nghiên cứu nhằm từng bước đa dạng hóa công cụ đầu tư.

Làm rõ cơ chế vận hành, kiểm soát rủi ro

Dự thảo cũng thiết lập các nguyên tắc vận hành đối với hợp đồng quyền chọn, từ thanh toán, ký quỹ đến bù trừ. Theo dự thảo, đối với giao dịch hợp đồng quyền chọn, việc bù trừ và xác định nghĩa vụ thanh toán phí quyền chọn được thực hiện trên cơ sở bù trừ chung giữa giá trị phí quyền chọn được nhận và giá trị phí quyền chọn phải trả đối với các giao dịch có cùng ngày.

Việc thực hiện hợp đồng được hoàn tất khi thanh toán khoản chênh lệch bằng tiền giữa giá thực hiện và giá thanh toán cuối cùng của chỉ số cơ sở được xác định vào ngày giao dịch cuối cùng. Hợp đồng quyền chọn chỉ được thực hiện đối với hợp đồng đang có trạng thái lãi và được thực hiện tự động tại ngày đáo hạn, trừ trường hợp nhà đầu tư có yêu cầu khác trong thời hạn quy định tại quy chế của VSDC.

Dự thảo đồng thời bổ sung làm rõ cơ chế ký quỹ đối với bên mua và bên bán quyền chọn. Theo đó, nhà đầu tư nắm giữ vị thế mua có trách nhiệm nộp đầy đủ phí quyền chọn; nhà đầu tư nắm giữ vị thế bán phải nộp đầy đủ ký quỹ ban đầu đối với toàn bộ vị thế dự kiến mở cho thành viên bù trừ trước khi thực hiện giao dịch, ngoại trừ giao dịch đối ứng. Quy định này nhằm làm rõ trách nhiệm tài chính và tăng cường kiểm soát rủi ro.

Một nội dung khác được sửa đổi là nghiệp vụ bù trừ, thanh toán để phù hợp với việc triển khai cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP) cho thị trường chứng khoán cơ sở. Khi cơ chế này được áp dụng, Công ty Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSC) sẽ thực hiện chức năng CCP cho cả thị trường cơ sở và phái sinh thay cho VSDC như hiện nay.

Ở góc độ thị trường, ông Nguyễn Thế Minh - Giám đốc Khối Ngân hàng Đầu tư, Công ty cổ phần Chứng khoán An Bình (ABS) cho rằng, đa dạng hóa hợp đồng tương lai, quyền chọn và các sản phẩm phái sinh khác sẽ giúp giải quyết bài toán về công cụ phòng ngừa rủi ro trước biến động của tài sản cơ sở.

Theo ông Minh, biến động mạnh không phải đặc điểm riêng của Việt Nam. Điều nhà đầu tư tổ chức quan tâm là khi thị trường biến động, họ có công cụ để bảo vệ danh mục hay không. Đối với nhà đầu tư nước ngoài, việc có thêm công cụ quản trị rủi ro có thể giúp họ tự tin hơn khi tham gia thị trường. Đồng thời, cấu trúc sản phẩm được hoàn thiện cũng góp phần nâng cao chất lượng thị trường.

Việc sửa đổi Thông tư số 58/2021/TT-BTC không chỉ tạo hành lang pháp lý cho hợp đồng quyền chọn chỉ số, mà còn đồng bộ các điều kiện về ký quỹ, bù trừ và thanh toán. Đây là cơ sở để thị trường chứng khoán phái sinh từng bước đa dạng hóa sản phẩm, phục vụ tốt hơn nhu cầu đầu tư và quản trị rủi ro trong giai đoạn phát triển mới.