Mô hình EU: Xây dựng kinh tế tuần hoàn cho toàn bộ vòng đời phương tiện

Thỏa thuận sau đó được COREPER (Ủy ban Đại diện thường trực các nước thành viên) và các ủy ban chuyên trách của Nghị viện châu Âu phê chuẩn vào ngày 25/2/2026.

Xây dựng vòng đời khép kín cho ngành ô tô

Theo consilium.europa.eu, mỗi năm, Liên minh châu Âu (EU) phát sinh hơn 6 triệu xe ELV. Đây là những phương tiện đã kết thúc vòng đời sử dụng và được xem là chất thải. Việc quản lý không hiệu quả các phương tiện này không chỉ gây ô nhiễm môi trường mà còn dẫn đến thất thoát một lượng lớn tài nguyên có giá trị như thép, nhôm, đồng và nhựa.

Ngành công nghiệp ô tô là một trong những ngành tiêu thụ tài nguyên lớn nhất tại EU. Hàng năm, ngành này sử dụng hơn 7 triệu tấn thép, khoảng 2 triệu tấn nhôm, 6% tổng lượng đồng tiêu thụ của EU và khoảng 6 triệu tấn nhựa. Tuy nhiên, tỷ lệ sử dụng vật liệu tái chế trong sản xuất ô tô vẫn còn tương đối thấp. Mặc dù các quy định hiện hành đã giúp nâng tỷ lệ tái chế xe hết vòng đời lên khoảng 85% khối lượng vật liệu, phần lớn vật liệu thu hồi vẫn được xử lý dưới dạng phế liệu kim loại hỗn hợp, chưa được phân loại và tái sử dụng hiệu quả.

Nguồn: Shutterstock

Trong bối cảnh thực hiện Thỏa thuận Xanh châu Âu và Kế hoạch Hành động kinh tế tuần hoàn, EU đang thúc đẩy cuộc cải cách toàn diện đối với lĩnh vực xe hết vòng đời nhằm chuyển đổi ngành công nghiệp ô tô sang mô hình kinh tế tuần hoàn.

Tháng 12/2025, Hội đồng Liên minh châu Âu và Nghị viện châu Âu đã đạt được thỏa thuận tạm thời về Quy định mới liên quan đến tính tuần hoàn trong thiết kế phương tiện và quản lý xe hết vòng đời. Quy định này sẽ thay thế các chỉ thị hiện hành, đồng thời thiết lập khuôn khổ pháp lý mới nhằm bảo đảm các phương tiện được thiết kế ngay từ đầu để hỗ trợ tái sử dụng, tái chế và thu hồi vật liệu.

Khác với cách tiếp cận truyền thống tập trung vào xử lý chất thải sau khi xe bị loại bỏ, quy định mới tiếp cận toàn bộ vòng đời của phương tiện, từ thiết kế, sản xuất, sử dụng cho đến thu hồi và tái chế. Mục tiêu là giảm thiểu tiêu thụ tài nguyên nguyên sinh, giữ lại các vật liệu có giá trị trong nền kinh tế châu Âu và hạn chế tác động môi trường từ ngành công nghiệp ô tô.

Theo Bộ trưởng Môi trường Đan Mạch Magnus Heunicke, thỏa thuận này đánh dấu một bước tiến quan trọng hướng tới nền kinh tế tuần hoàn cho ngành ô tô châu Âu, đồng thời tạo ra một thị trường mạnh mẽ hơn đối với vật liệu và linh kiện tái chế.

Cách tiếp cận này phản ánh sự chuyển dịch từ tư duy “xử lý chất thải” sang tư duy “thiết kế cho tính tuần hoàn”, trong đó các vật liệu và linh kiện được duy trì trong nền kinh tế càng lâu càng tốt.

Phạm vi điều chỉnh chặt chẽ

Một trong những nội dung quan trọng nhất của quy định mới là yêu cầu các nhà sản xuất ô tô phải áp dụng nguyên tắc thiết kế phục vụ tái chế và tái sử dụng. Các phương tiện mới cần được thiết kế theo hướng dễ tháo dỡ, thuận lợi cho việc thu hồi linh kiện, tái sản xuất và tái chế vật liệu khi kết thúc vòng đời sử dụng. Để thúc đẩy thị trường vật liệu tái chế, EU lần đầu tiên đưa ra các chỉ tiêu bắt buộc đối với hàm lượng nhựa tái chế trong xe mới: tỷ lệ nhựa tái chế tối thiểu phải đạt 15% trong 6 năm và tăng lên 25% trong 10 năm kể từ khi quy định có hiệu lực. Đặc biệt, ít nhất 20% lượng nhựa tái chế này phải được thu hồi trực tiếp từ các xe hết vòng đời thông qua mô hình tái chế vòng kín, qua đó bảo đảm các vật liệu có giá trị tiếp tục được sử dụng trong chính ngành công nghiệp ô tô. Ngoài nhựa, Ủy ban châu Âu cũng được giao nhiệm vụ nghiên cứu khả năng xây dựng các mục tiêu bắt buộc đối với thép tái chế, nhôm tái chế, magiê và các khoáng sản chiến lược trong tương lai.

Quy định mới cũng mở rộng đáng kể phạm vi điều chỉnh so với các quy định trước đây. Bên cạnh xe du lịch và xe tải nhẹ, các yêu cầu về thu gom, khử ô nhiễm và xử lý cuối vòng đời sẽ được áp dụng đối với xe tải hạng nặng, xe mô tô, xe chuyên dụng và nhiều loại phương tiện khác.

Siết chặt quản lý và thu hồi phương tiện hết vòng đời

Một thách thức lớn mà EU đang phải đối mặt là tình trạng khoảng 3,5 triệu phương tiện biến mất khỏi hệ thống theo dõi chính thức mỗi năm. Các phương tiện này thường bị xuất khẩu trái phép, tháo dỡ không phép hoặc xử lý không đúng quy định, gây thất thoát nguồn tài nguyên và tạo ra các rủi ro môi trường.

Để giải quyết vấn đề này, quy định mới đã thiết lập các tiêu chí pháp lý rõ ràng nhằm phân biệt giữa xe đã qua sử dụng và xe hết vòng đời. Khi một phương tiện được xác định là chất thải theo các tiêu chí quy định, phương tiện đó bắt buộc phải được chuyển đến cơ sở xử lý được cấp phép và không được phép xuất khẩu hoặc bán lại dưới dạng xe cũ. Đồng thời, các quy định mới cũng tăng cường khả năng truy xuất nguồn gốc phương tiện thông qua các yêu cầu về hồ sơ, chứng từ trong các giao dịch chuyển nhượng có nguy cơ cao làm phát sinh xe thất lạc khỏi hệ thống quản lý.

Bên cạnh đó, nguyên tắc trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) được củng cố mạnh mẽ, theo đó, các nhà sản xuất ô tô phải chịu trách nhiệm tài chính và tổ chức đối với toàn bộ vòng đời của phương tiện. Trách nhiệm này bao gồm việc thiết kế sản phẩm theo hướng tuần hoàn, bảo đảm hệ thống thu hồi miễn phí xe hết vòng đời, hỗ trợ xử lý và tái chế đúng quy chuẩn cũng như thúc đẩy việc tái sử dụng linh kiện và vật liệu. Đặc biệt, cơ chế EPR mới được thiết kế theo hướng xuyên biên giới, bảo đảm các nhà sản xuất vẫn phải thực hiện nghĩa vụ của mình ngay cả khi phương tiện kết thúc vòng đời tại một quốc gia thành viên EU khác.

Một nội dung đáng chú ý khác là việc EU quyết định cấm xuất khẩu các phương tiện không còn đủ điều kiện lưu hành sang các quốc gia thứ ba. Quy định này nhằm ngăn chặn tình trạng chuyển dịch ô nhiễm môi trường ra ngoài lãnh thổ EU, đồng thời giữ lại các nguồn tài nguyên có giá trị để phục vụ nền kinh tế tuần hoàn trong khu vực. Lệnh cấm dự kiến sẽ được áp dụng sau 5 năm kể từ khi quy định chính thức có hiệu lực. Đây được xem là biện pháp quan trọng nhằm bảo đảm rằng các vật liệu chiến lược chứa trong xe hết vòng đời được thu hồi và tái sử dụng trong nền kinh tế châu Âu, thay vì bị thất thoát thông qua các hoạt động xuất khẩu phương tiện đã qua sử dụng.