Mô hình tăng trưởng mới mở 'cửa sổ cơ hội' cho doanh nghiệp vừa và nhỏ

Phóng viên (PV): Thưa ông, ông có đánh giá như thế nào về yêu cầu chuyển từ tư duy “quản lý” sang tư duy “kiến tạo phát triển”, từ Nhà nước can thiệp trực tiếp sang Nhà nước tập trung thiết kế thể chế, tạo lập môi trường và bảo đảm kỷ cương pháp luật tại Báo cáo Đại hội XIV của Đảng?

Tiến sĩ Mạc Quốc Anh: Theo tôi, yêu cầu chuyển từ tư duy “quản lý” sang tư duy “kiến tạo phát triển” được Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh không chỉ là một sự điều chỉnh về kỹ thuật điều hành, mà là một bước chuyển căn bản về triết lý phát triển quốc gia, phản ánh sự trưởng thành của tư duy thể chế trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đã bước sang giai đoạn phát triển mới.

Tư duy “Nhà nước kiến tạo phát triển” mà Đại hội XIV xác lập là Nhà nước không làm thay thị trường, không can thiệp hành chính vào hoạt động sản xuất – kinh doanh, mà tập trung vào ba chức năng cốt lõi: Thiết kế thể chế minh bạch, tạo lập môi trường cạnh tranh lành mạnh và bảo đảm kỷ cương, kỷ luật pháp luật. Đây chính là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn, đổi mới công nghệ và mở rộng thị trường.

Tiến sĩ Mạc Quốc Anh , Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP Hà Nội.

Điểm rất tiến bộ trong tinh thần Đại hội XIV là Nhà nước được đặt vào vai trò “bà đỡ thể chế”. Điều này đòi hỏi hệ thống chính sách phải ổn định, dễ dự đoán; thủ tục hành chính phải đơn giản, chi phí tuân thủ thấp; và quyền tài sản, quyền tự do kinh doanh phải được bảo vệ thực chất. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, đây là yếu tố sống còn, bởi họ không có đủ nguồn lực để “chạy” theo những thay đổi chính sách thất thường hay gánh chịu những rủi ro pháp lý không đáng có.

PV: Thưa ông, Báo cáo Đại hội XIV của Đảng cũng nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng. Vậy doanh nghiệp vừa và nhỏ cần thay đổi như thế nào để thích ứng với định hướng này?

Tiến sĩ Mạc Quốc Anh: Đổi mới mô hình tăng trưởng theo tinh thần Đại hội XIV đặt ra một yêu cầu rất rõ ràng: Tăng trưởng không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào vốn, lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên, mà phải chuyển sang dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo, khoa học công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực. Trong bối cảnh đó với tỉ trọng áp đảo trong nền kinh tế, doanh nghiệp vừa và nhỏ không thể đứng ngoài cuộc.

Trước hết, doanh nghiệp vừa và nhỏ cần thay đổi tư duy phát triển. Nếu trước đây mục tiêu chủ yếu là “tồn tại” và “duy trì dòng tiền”, thì giai đoạn tới, doanh nghiệp buộc phải hướng đến phát triển bền vững, có chiến lược trung và dài hạn. Điều này không có nghĩa là mọi doanh nghiệp đều phải trở thành doanh nghiệp công nghệ cao, mà là mỗi doanh nghiệp cần xác định rõ giá trị cốt lõi, lợi thế cạnh tranh và vị trí của mình trong chuỗi giá trị.

Thứ hai, đổi mới mô hình tăng trưởng đòi hỏi doanh nghiệp vừa và nhỏ phải nâng cao năng suất nội tại. Năng suất không chỉ đến từ máy móc, công nghệ, mà còn từ quản trị, tổ chức sản xuất và chất lượng nhân lực. Rất nhiều doanh nghiệp hiện nay vẫn vận hành theo mô hình gia đình, thiếu chuẩn hóa quy trình, thiếu minh bạch tài chính. Đây là rào cản lớn khiến doanh nghiệp khó tiếp cận vốn, khó mở rộng quy mô và khó tham gia chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp lớn.

Thứ ba, doanh nghiệp cần chủ động tham gia vào liên kết và hợp tác. Trong mô hình tăng trưởng mới, không một doanh nghiệp nhỏ nào có thể phát triển bền vững nếu đứng đơn lẻ. Việc tham gia các hiệp hội ngành nghề, cụm liên kết ngành, chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu sẽ giúp doanh nghiệp chia sẻ chi phí, tiếp cận công nghệ, mở rộng thị trường và giảm thiểu rủi ro. Đây cũng là con đường thực tế nhất để doanh nghiệp vừa và nhỏ từng bước nâng cấp vị thế.

Thứ tư, doanh nghiệp phải coi chuyển đổi số và chuyển đổi xanh là một phần của chiến lược tăng trưởng, chứ không phải là phong trào hay gánh nặng chi phí. Đổi mới mô hình tăng trưởng không đồng nghĩa với việc tất cả doanh nghiệp phải đầu tư lớn ngay lập tức, mà quan trọng là có lộ trình phù hợp, bắt đầu từ những khâu mang lại hiệu quả rõ rệt như quản lý, kế toán, bán hàng, logistics.

Từ góc nhìn của Hiệp hội, chúng tôi cho rằng đổi mới mô hình tăng trưởng sẽ chỉ thành công khi có sự đồng hành hai chiều: Nhà nước tạo thể chế thuận lợi, còn doanh nghiệp chủ động tự đổi mới. Nếu doanh nghiệp vẫn giữ tư duy ngắn hạn, trông chờ vào ưu đãi hay bảo hộ, thì dù chính sách có tiến bộ đến đâu, cơ hội cũng sẽ trôi qua. Ngược lại, những doanh nghiệp biết chủ động thay đổi sẽ biến định hướng của Đại hội XIV thành động lực phát triển thực chất cho chính mình.

Cơ hội cho doanh nghiệp nhỏ và vừa phát triển.

PV: Trong bối cảnh chuyển đổi số và kinh tế xanh được đặt ở vị trí trọng tâm của mô hình tăng trưởng mới, doanh nghiệp vừa và nhỏ đang gặp khó khăn gì và cần chính sách hỗ trợ cụ thể ra sao, thưa ông?

Tiến sĩ Mạc Quốc Anh : Chuyển đổi số và phát triển kinh tế xanh là hai trụ cột quan trọng trong định hướng phát triển của Đại hội XIV, nhưng đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, đây cũng là hai thách thức lớn nhất hiện nay. Khó khăn đầu tiên và phổ biến nhất là hạn chế về nguồn lực, cả về tài chính, nhân sự và năng lực quản trị. Phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ không có đủ vốn để đầu tư công nghệ mới, càng khó tiếp cận các giải pháp xanh vốn đòi hỏi chi phí ban đầu tương đối cao.

Thứ hai là thiếu thông tin và năng lực tiếp cận chính sách. Nhiều doanh nghiệp chưa hiểu rõ chuyển đổi số hay kinh tế xanh bắt đầu từ đâu, làm như thế nào, và đâu là chuẩn mực cần hướng tới. Trong khi đó, hệ thống chính sách hỗ trợ hiện nay còn phân tán, thiếu hướng dẫn cụ thể, khiến doanh nghiệp lúng túng hoặc ngại tham gia vì sợ rủi ro.

Thứ ba, doanh nghiệp vừa và nhỏ gặp khó khăn lớn trong việc tiếp cận tài chính xanh và tài chính cho chuyển đổi số. Các gói tín dụng ưu đãi, quỹ hỗ trợ tuy đã được đề cập nhiều, nhưng điều kiện tiếp cận còn cao, thủ tục phức tạp, trong khi doanh nghiệp nhỏ lại thiếu tài sản bảo đảm và hồ sơ tài chính chuẩn mực.

Từ thực tiễn đó, theo tôi, chính sách hỗ trợ cần đi theo hướng thiết thực, dễ tiếp cận và có trọng tâm. Trước hết, Nhà nước cần ưu tiên các chương trình hỗ trợ “mồi”, tức là hỗ trợ bước đầu để doanh nghiệp khởi động chuyển đổi, thay vì kỳ vọng doanh nghiệp phải làm toàn diện ngay. Ví dụ, hỗ trợ chi phí tư vấn, đào tạo, chuẩn hóa quy trình, áp dụng phần mềm quản trị cơ bản.

Cần phát triển mạnh hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp, trong đó hiệp hội doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp công nghệ đóng vai trò cầu nối. Nhà nước không nhất thiết làm thay, nhưng cần đặt hàng, tạo cơ chế để các chủ thể này tham gia hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa một cách chuyên nghiệp.

Tiếp theo, chính sách tài chính cần linh hoạt hơn, chấp nhận mức độ rủi ro hợp lý, đặc biệt với các dự án chuyển đổi xanh và số. Nếu vẫn áp dụng tư duy tín dụng truyền thống, thì rất khó để dòng vốn chảy vào khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa.

PV: Từ góc nhìn của Hiệp hội, theo ông đâu là thông điệp quan trọng nhất mà Đại hội Đảng XIV gửi tới cộng đồng doanh nghiệp vừa và nhỏ? Doanh nghiệp vừa và nhỏ cần hành động như thế nào để biến chủ trương thành cơ hội thực chất?

Tiến sĩ Mạc Quốc Anh: Theo tôi, thông điệp quan trọng nhất mà Đại hội Đảng XIV gửi tới cộng đồng doanh nghiệp vừa và nhỏ là: Đảng và Nhà nước đặt niềm tin vào khu vực kinh tế tư nhân, coi doanh nghiệp là trung tâm của phát triển, nhưng đồng thời kỳ vọng doanh nghiệp phải chủ động đổi mới, nâng cao năng lực và trách nhiệm xã hội.

Đây là lần đầu tiên tinh thần kiến tạo phát triển, đổi mới mô hình tăng trưởng và phát huy vai trò của doanh nghiệp tư nhân được đặt trong một chỉnh thể thống nhất, xuyên suốt từ tư duy đến hành động. Điều đó cho thấy doanh nghiệp không còn ở “vị trí xin - cho”, mà được thừa nhận là đối tác phát triển của Nhà nước.

Tuy nhiên, niềm tin luôn đi kèm với yêu cầu. Đại hội XIV không cổ vũ cho tăng trưởng bằng mọi giá, mà nhấn mạnh tăng trưởng bền vững, bao trùm và có trách nhiệm. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp vừa và nhỏ phải thay đổi cách tiếp cận: Từ chạy theo lợi nhuận ngắn hạn sang xây dựng nền tảng dài hạn; từ cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng chất lượng, uy tín và giá trị gia tăng.

Để biến chủ trương thành cơ hội thực chất, theo tôi, doanh nghiệp cần hành động trên ba phương diện. Thứ nhất là tự nâng cấp chính mình: chuẩn hóa quản trị, minh bạch tài chính, đầu tư cho con người và công nghệ. Không có cải cách nội tại, doanh nghiệp sẽ khó tận dụng được bất kỳ cơ hội nào từ chính sách.

Thứ hai là chủ động kết nối: kết nối với hiệp hội, với các chương trình hỗ trợ của Nhà nước, với doanh nghiệp lớn và đối tác quốc tế. Trong bối cảnh mới, ai đứng ngoài mạng lưới liên kết sẽ ngày càng yếu thế.

Thứ ba là chủ động tham gia phản biện và đồng hành chính sách. Doanh nghiệp không chỉ là đối tượng thụ hưởng, mà cần trở thành chủ thể tham gia hoàn thiện thể chế thông qua hiệp hội và các kênh đối thoại chính thức. Khi tiếng nói của doanh nghiệp được phản ánh kịp thời, chính sách sẽ sát thực tế hơn, còn doanh nghiệp cũng có trách nhiệm hơn với sự phát triển chung.

Từ góc nhìn của Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP Hà Nội, chúng tôi nhận thấy rằng Đại hội XIV đã mở ra một “cửa sổ cơ hội” rất quan trọng. Nhưng cơ hội chỉ trở thành hiện thực khi doanh nghiệp dám thay đổi, dám đầu tư cho tương lai và dám bước ra khỏi vùng an toàn của chính mình. Đây chính là thời điểm bản lĩnh và tầm nhìn của cộng đồng doanh nghiệp vừa và nhỏ được thử thách và khẳng định.

PV: Xin cảm ơn ông!