Mở lối xuất khẩu sang thị trường Trung Đông và Nam Á

Không chỉ sở hữu nhu cầu nhập khẩu lớn và sức mua ngày càng tăng, khu vực này còn được tiếp thêm động lực từ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (FTA), mở ra cơ hội để doanh nghiệp mở rộng thị trường, đa dạng hóa đối tác và nâng cao vị thế trên bản đồ xuất khẩu toàn cầu.

Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết: Dấu mốc quan trọng là Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Israel (VIFTA) chính thức được triển khai thực thi từ đầu năm 2026 và Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Việt Nam - UAE (CEPA) có hiệu lực từ tháng 2/2026. Đây là FTA đầu tiên giữa Việt Nam với một quốc gia thuộc khu vực Vùng Vịnh, mở ra cơ hội tiếp cận một trong những trung tâm thương mại năng động nhất thế giới.

Đóng gói gạo xuất khẩu tại Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Lương thực Thoại Sơn, thuộc Công ty Cổ phần Tập đoàn Lộc Trời. Ảnh: Công Mạo - TTXVN

Theo ông Trần Thanh Hải, lần đầu tiên hàng hóa Việt Nam có điều kiện tiếp cận thị trường Các tiểu Vương quốc Ả rập Thống nhất (UAE) với mức ưu đãi thuế quan đặc biệt. Quan trọng hơn, qua đó doanh nghiệp có thể mở rộng sang toàn bộ khu vực Trung Đông với hơn 400 triệu dân và tổng ngân sách quốc nội (GDP) vượt 4.000 tỷ USD. Đặc biệt, tiến trình đàm phán FTA giữa Việt Nam và Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) hay việc nâng cấp Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN - Ấn Độ (AITIGA) đang tạo thêm kỳ vọng về một không gian hợp tác rộng lớn hơn trong thời gian tới.
Cơ hội càng rõ nét khi nhìn vào nhu cầu nhập khẩu rất lớn của khu vực. Ông Vũ Minh Tâm, Trưởng phòng Tổng hợp chính sách, Cục Xuất nhập khẩu nhấn mạnh: Các nước GCC hiện phụ thuộc tới 80 - 90% nhu cầu lương thực, thực phẩm vào nguồn cung bên ngoài, mở ra dư địa đáng kể cho các mặt hàng thế mạnh của Việt Nam như gạo, thủy sản, cà phê, hạt điều, rau quả và thực phẩm chế biến. Ở Nam Á, nhất là Ấn Độ cónền kinh tế lớn thứ năm thế giới và được dự báo sớm vươn lên vị trí thứ ba toàn cầu - sức mua ngày càng gia tăng cùng sự mở rộng của tầng lớp trung lưu đang tạo thêm động lực cho hàng hóa Việt Nam thâm nhập thị trường.
Tuy nhiên, thực tiễn hội nhập cho thấy ưu đãi thuế quan chỉ mở ra cánh cửa tiếp cận thị trường bởi khả năng chuyển hóa cơ hội thành đơn hàng và thị phần lại phụ thuộc vào năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Nếu trước đây lợi thế chủ yếu đến từ giá cả, hiện nay cuộc cạnh tranh ngày càng xoay quanh chất lượng sản phẩm, tiêu chuẩn kỹ thuật và khả năng đáp ứng những yêu cầu riêng của từng thị trường. Vì vậy, giá trị lớn nhất mà FTA thế hệ mới mang lại không chỉ là cắt giảm thuế quan mà còn tạo động lực để doanh nghiệp nâng cấp năng lực sản xuất, quản trị và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Chế biến cá tra xuất khẩu tại Công ty Cổ phần xuất nhập khẩu Thủy sản Cửu Long An Giang, phường Long Xuyên, tỉnh An Giang. Ảnh: Công Mạo - TTXVN

Một trong những yêu cầu nổi bật nhất khi tiếp cận thị trường Trung Đông là tiêu chuẩn Halal. Theo các chuyên viên Cục Xuất nhập khẩu, quy mô thị trường Halal toàn cầu hiện đã lên tới hàng nghìn tỷ USD và tiếp tục tăng trưởng mạnh trong những năm tới. Việt Nam có lợi thế rõ rệt về nguồn cung nông sản, thực phẩm và thủy sản, song để biến lợi thế đó thành thị phần, doanh nghiệp phải đáp ứng được những tiêu chuẩn nghiêm ngặt của hệ thống chứng nhận Halal.

Nhiều doanh nghiệp vẫn xem Halal là một loại giấy chứng nhận cần thiết để xuất khẩu. Tuy nhiên, cách nhìn này chưa phản ánh đầy đủ bản chất của vấn đề. Halal không chỉ là yêu cầu đối với sản phẩm cuối cùng mà bao trùm toàn bộ chuỗi sản xuất từ nguyên liệu, chế biến, bảo quản đến vận chuyển và phân phối. Việc đáp ứng các tiêu chuẩn này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải xây dựng một hệ thống quản trị chất lượng đồng bộ và minh bạch. Nói cách khác, đầu tư cho Halal cũng chính là đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn.
Thực tế cho thấy nhiều ngành hàng Việt Nam đã tạo được vị thế đáng kể tại khu vực. Ông Lê Việt Anh, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam chia sẻ: Việt Nam hiện chiếm khoảng 60% thị phần hồ tiêu tại Trung Đông và 40% tại Nam Á; riêng quế chiếm tới 90% thị phần tại Nam Á.

Đóng gói gạo xuất khẩu tại Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Lương thực Thoại Sơn, thuộc Công ty Cổ phần Tập đoàn Lộc Trời. Ảnh: Công Mạo - TTXVN

Tuy nhiên, lợi thế về sản lượng chưa đồng nghĩa với lợi thế về giá trị. Trong khi người tiêu dùng ngày càng ưa chuộng các sản phẩm đóng gói nhỏ, thương hiệu rõ ràng và đáp ứng tiêu chuẩn Halal, nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu hoặc thông qua các nhà nhập khẩu trung gian. Điều này khiến giá trị gia tăng và khả năng nhận diện thương hiệu chưa tương xứng với vị thế của ngành hàng.

Nếu Halal là chìa khóa mở cửa thị trường thì UAE đang được xem là cửa ngõ chiến lược để hàng Việt tiến sâu hơn vào khu vực. Ông Trương Xuân Trung, phụ trách Thương vụ Việt Nam tại UAE cho hay: Kim ngạch thương mại song phương năm 2025 đạt khoảng 6,55 tỷ USD; trong đó, Việt Nam xuất siêu gần 6 tỷ USD. Không chỉ là thị trường tiêu dùng lớn, UAE còn là trung tâm logistics và tái xuất hàng hóa hàng đầu thế giới, khoảng 40 - 50% lượng hàng nhập khẩu được tái xuất sang khu vực khác.
Đáng chú ý, cơ chế hải quan chung của GCC cho phép hàng hóa sau khi hoàn thành nghĩa vụ thuế tại một quốc gia thành viên có thể lưu chuyển sang các nước còn lại mà không phải nộp thuế lần thứ hai. Điều này giúp UAE trở thành bàn đạp để doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận đồng thời nhiều thị trường trong khu vực. Tuy vậy, cơ hội luôn đi kèm thách thức bởi những diễn biến địa chính trị phức tạp tại Trung Đông đang tạo áp lực lớn lên hoạt động logistics. Chi phí vận tải, bảo hiểm chiến tranh và phụ phí nhiên liệu gia tăng làm ảnh hưởng trực tiếp tới sức cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu.
Theo ông Nguyễn Duy Minh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam, logistics không còn là khâu hỗ trợ mà đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh. Doanh nghiệp cần chủ động xây dựng phương án vận tải thay thế, hoàn thiện điều khoản bất khả kháng trong hợp đồng, tăng cường bảo hiểm hàng hóa và liên kết hình thành kho trung chuyển tại Dubai để giảm chi phí, nâng cao khả năng tiếp cận thị trường.
Ở góc độ thực thi FTA, ông Trần Ngọc Bình, Trưởng phòng Quản lý Xuất nhập khẩu khu vực TP. Hồ Chí Minh cho rằng: Quy tắc xuất xứ trong CEPA và VIFTA tương đối thuận lợi với doanh nghiệp Việt Nam. Thế nhưng, lợi thế này chỉ phát huy khi doanh nghiệp chủ động nghiên cứu kỹ quy định, chuẩn bị đầy đủ hồ sơ và tận dụng đúng cam kết ưu đãi.

Đóng gói gạo xuất khẩu tại Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Lương thực Thoại Sơn, thuộc Công ty Cổ phần Tập đoàn Lộc Trời. Ảnh: Công Mạo - TTXVN

Theo các chuyên gia, Trung Đông và Nam Á đang mở ra một cơ hội lớn cho xuất khẩu Việt Nam trong giai đoạn mới. Những FTA đã tạo nền tảng thuận lợi về thể chế, trong khi nhu cầu nhập khẩu lớn và vai trò trung tâm thương mại của UAE đang mở rộng cánh cửa cho hàng hóa Việt Nam. Nhưng cơ hội chỉ thực sự trở thành động lực tăng trưởng khi doanh nghiệp đủ năng lực chuyển hóa các lợi thế đó thành thị phần thực tế.

Để làm được điều này, các chuyên gia cho rằng cần sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, hệ thống thương vụ Việt Nam ở nước ngoài, các hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp. Hỗ trợ thông tin thị trường, thúc đẩy kết nối giao thương, phát triển hệ sinh thái Halal, nâng cao năng lực logistics và xây dựng thương hiệu quốc gia cho hàng xuất khẩu sẽ là những yếu tố quyết định thành công.
Tuy nhiên, để biến cơ hội thành kết quả thực tế, doanh nghiệp cần thay đổi tư duy từ xuất khẩu ngắn hạn sang chiến lược phát triển thị trường dài hạn. Điều này đòi hỏi sự đầu tư nghiêm túc của doanh nghiệp vào nghiên cứu thị trường, xây dựng thương hiệu, phát triển logistics, đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, tận dụng hiệu quả ưu đãi FTA và tăng cường hiện diện tại nước sở tại.
“Đây là bước đi quan trọng giúp doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và mạng lưới phân phối toàn cầu. Nếu tận dụng tốt thời cơ đang mở ra, khu vực này hoàn toàn có thể trở thành một trong những động lực tăng trưởng xuất khẩu quan trọng nhất của Việt Nam trong thời gian tới”, các chuyên gia nhấn mạnh.