Mở luồng xanh cho thực phẩm sạch - Bài 1: Nan giải 'bài toán' ngăn chặn thực phẩm bẩn

LTS: Từ những thủ đoạn “làm sạch” hồ sơ để hợp thức hóa thực phẩm bẩn đến nỗ lực siết chặt quản lý theo chuỗi, an toàn thực phẩm đang là cuộc đấu trí căng thẳng giữa lợi ích và sức khỏe cộng đồng.

Tuyến bài “Mở luồng xanh cho thực phẩm sạch” nhìn thẳng vào thực trạng vi phạm ngày càng tinh vi, chỉ rõ những lỗ hổng quản lý, đồng thời phản ánh quyết tâm của TP.HCM trong việc hợp nhất đầu mối, tăng hậu kiểm và truy xuất nguồn gốc, nhằm bảo vệ người tiêu dùng và doanh nghiệp chân chính.

........................

Thời gian gần đây, hàng loạt thông tin về vi phạm an toàn thực phẩm (ATTP) khiến người tiêu dùng không khỏi hoang mang.

Thực tế cho thấy các vụ vi phạm ATTP hiện có mức độ tinh vi, thủ đoạn ngày càng phức tạp như làm giả hồ sơ, “hợp thức hóa” nguồn gốc, chia nhỏ khâu sản xuất - phân phối để né kiểm tra… gây nhiều khó khăn cho công tác quản lý.

Thủ đoạn tinh vi, người tiêu dùng khó nhận biết

Ông Nguyễn Văn Dũng, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Dũng Thương, cho rằng các vụ vi phạm ATTP ngày càng tinh vi đã gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người dân, đồng thời tác động tiêu cực đến các doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Đoàn kiểm tra của TP.HCM khảo sát an toàn thực phẩm tại chợ đầu mối Bình Điền. Ảnh: THẢO PHƯƠNG

“Thủ đoạn phổ biến nhất nằm ở nguyên liệu đầu vào. Nguyên liệu kém chất lượng thường có giá rất rẻ, từ đó sản phẩm bán ra cũng rẻ hơn nhiều so với hàng làm từ nguyên liệu đạt chuẩn. Điều này gây thiệt hại nặng nề cho doanh nghiệp làm ăn chân chính vì không thể cạnh tranh, trong khi người tiêu dùng khó phân biệt thật - giả bằng mắt thường, thường chỉ so sánh dựa trên giá” - ông Dũng nhấn mạnh.

PGS-TS Nguyễn Duy Thịnh, nguyên giảng viên Viện Công nghệ và Thực phẩm (ĐH Bách khoa Hà Nội), phân tích ở vụ làm thịt bò giả, mối nguy lớn nhất nằm ở hành vi gian lận thương mại và việc sử dụng hóa chất để “phù phép” thịt heo thành thịt bò, đánh lừa người tiêu dùng nhằm trục lợi.

Theo ông Thịnh, để tạo hình dáng, thớ thịt và vân gân giống thịt bò, các đối tượng buộc phải dùng hóa chất, trong đó có Sodium Metabisulfite - chất bị cấm sử dụng trực tiếp trong thực phẩm do có thể ngấm sâu và gây hại cho sức khỏe.

Tạo vỏ bọc “sạch” cho hàng hóa “bẩn”

Luật sư Nguyễn Trần Cẩm Giang, Đoàn Luật sư TP.HCM, nhận định các vi phạm ATTP hiện nay đã chuyển từ hình thức “thô sơ” sang ngày càng tinh vi, có tổ chức nhằm qua mặt cơ quan chức năng.

Ngoài việc làm mất an toàn sản phẩm, các đối tượng vi phạm còn tập trung “làm sạch” hồ sơ, giấy tờ để tạo vỏ bọc hợp pháp cho hàng hóa kém chất lượng.

Một trong những thủ đoạn phổ biến là giả mạo hồ sơ nguồn gốc thông qua việc sử dụng hóa đơn lòng vòng, công ty “ma” hoặc giấy chứng nhận giả, biến thực phẩm không đạt chuẩn thành hàng hóa hợp pháp trên giấy tờ. Bên cạnh đó, việc chia nhỏ chuỗi sản xuất - phân phối cũng được áp dụng rộng rãi, như giết mổ trái phép tại các cơ sở nhỏ lẻ, sau đó chuyển sang đóng gói, lưu trữ và phân phối tại nhiều địa điểm khác nhau. Cách làm này khiến quá trình truy xuất nguồn gốc và xác định trách nhiệm trở nên đặc biệt khó khăn.

“Các hành vi trên không chỉ làm suy yếu năng lực quản lý, kiểm soát của cơ quan chức năng mà còn đẩy rủi ro trực tiếp sang người tiêu dùng, khi các chứng cứ vi phạm bị che giấu và phân tán dọc theo chuỗi cung ứng” - luật sư Giang nói.

Bệnh nhân trong vụ hơn 300 người ngộ độc sau khi ăn bánh mì điều trị tại bệnh viện. Ảnh: BVCC

Cùng quan điểm, luật sư Trần Cao Đại Kỳ Quân, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư Đồng Nai, cho rằng dưới góc độ pháp lý, sai phạm về ATTP đã chuyển hóa từ những hành vi đơn lẻ, mang tính sơ suất sang vi phạm có tổ chức, được tính toán kỹ lưỡng. Các đối tượng chủ động làm giả giấy chứng nhận đủ điều kiện, kết quả kiểm nghiệm và hóa đơn đầu vào để hợp thức hóa sản phẩm.

Luật sư Quân phân tích thêm việc chia nhỏ quy trình cho nhiều đơn vị độc lập giúp các bên dễ dàng né tránh hoặc đùn đẩy trách nhiệm khi sai phạm bị phát hiện. Ngoài ra, thủ đoạn trộn lẫn thực phẩm không rõ nguồn gốc với sản phẩm hợp pháp, gắn nhãn “thực phẩm sạch”, “hữu cơ”, “đạt chuẩn” còn gây khó khăn cho công tác kiểm tra thông thường, đồng thời có dấu hiệu vi phạm Luật ATTP và tội lừa dối khách hàng theo Điều 198 BLHS.

“Các hành vi gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng cần được xem xét xử lý hình sự nhằm tăng tính răn đe và bảo vệ người tiêu dùng” - luật sư Quân nhấn mạnh.

Luật đã có, vì sao vi phạm vẫn lặp đi lặp lại?

Luật sư Nguyễn Trần Cẩm Giang cho rằng những bất cập trong công tác bảo đảm ATTP tại Việt Nam xuất phát đồng thời từ hạn chế về pháp lý và thực tiễn quản lý. Khi các vi phạm diễn ra theo chuỗi liên kết từ sản xuất đến phân phối, trách nhiệm quản lý bị phân tán, chồng chéo giữa nhiều cơ quan nhà nước. Mặc dù cùng tham gia quản lý, các sở, ngành lại thiếu cơ chế phối hợp hiệu quả, dẫn đến tình trạng lúng túng trong xác định trách nhiệm cụ thể khi xảy ra sai phạm.

Bên cạnh đó, nguồn lực và năng lực chuyên môn ở cấp cơ sở còn hạn chế, thể hiện qua tình trạng thiếu nhân lực, phương tiện kiểm nghiệm và hoạt động thanh tra, kiểm tra chủ yếu mang tính định kỳ. Điều này khiến công tác quản lý khó theo kịp sự biến đổi nhanh chóng và ngày càng tinh vi của các thủ đoạn vi phạm ATTP.

Theo luật sư Giang, việc truy xuất nguồn gốc hàng hóa cũng gặp nhiều khó khăn do hệ thống dữ liệu chưa đồng bộ, trong khi phần lớn cơ sở sản xuất mang tính nhỏ lẻ, không tuân thủ đầy đủ quy trình lưu trữ thông tin. Những hạn chế này đã tạo ra các “khoảng trống” trong kiểm soát, vô tình trở thành điều kiện để các đối tượng lợi dụng thực hiện hành vi vi phạm.

Luật sư Trần Cao Đại Kỳ Quân nhận định trách nhiệm quản lý ATTP hiện nay bị phân tán cho nhiều cơ quan nhưng thiếu một cơ chế chịu trách nhiệm xuyên suốt toàn bộ chuỗi. Công tác thanh tra, kiểm tra vẫn phụ thuộc nhiều vào hồ sơ do cơ sở cung cấp, trong khi các đối tượng vi phạm đã chủ động chuẩn bị giấy tờ hợp thức hóa để đối phó.

Theo ông Nguyễn Văn Dũng, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Dũng Thương, để mỗi người dân có bữa ăn an toàn, các cơ quan chức năng cần thực hiện ngay hai việc: Một là kiểm soát chặt nguyên liệu đầu vào, hóa đơn, chứng từ, nguồn gốc xuất xứ. Việc bắt buộc giao dịch không dùng tiền mặt, truy xuất nguồn gốc rõ ràng sẽ khiến các doanh nghiệp làm ăn gian dối không thể chứng minh đầu vào. Hai là cần tăng cường kiểm tra, phối hợp liên ngành, ứng dụng chuyển đổi số, mã vùng trồng, mã QR để quản lý hiệu quả hơn. Với người tiêu dùng, ông Dũng khuyến cáo cần lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, không quá tin vào quảng cáo rầm rộ hay người nổi tiếng. Đặc biệt dịp Tết, khi các sản phẩm sấy, mứt bán tràn lan, người dân nên ưu tiên các cơ sở có vùng nguyên liệu, trụ sở sản xuất tại địa phương để bảo đảm chất lượng và an toàn sức khỏe.•

Nhiều vụ vi phạm an toàn thực phẩm

Sở ATTP TP.HCM đang mở rộng kiểm tra chín doanh nghiệp cung cấp nguyên liệu cho một công ty có nghi vấn là cung cấp thịt hết hạn vào bữa ăn bán trú trong trường học, nhiều trường học cũng đã tạm ngưng tổ chức bữa ăn bán trú có sử dụng sản phẩm của công ty này.

THẢO PHƯƠNG