Mở rộng nguồn giống lúa ứng phó biến đổi khí hậu tại Đồng bằng sông Cửu Long

Theo PGS.TS Huỳnh Quang Tín, Viện Mekong (bên phải), các dòng lúa Nông Dân thử nghiệm tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long cho kết quả phát triển tốt.

Triển khai từ năm 2018 bởi đội ngũ khoa học Đại học Cần Thơ phối hợp với Tổ chức Crop Trust (Cộng hòa Liên bang Đức), các đơn vị khảo nghiệm và nông dân địa phương, Dự án BOLD Rice Vietnam hướng đến mục tiêu công nhận và phát triển các giống lúa mới từ dòng vật liệu ưu tú có nguồn gốc lúa hoang dại. Cách tiếp cận này vừa giúp bảo tồn đa dạng sinh học nông nghiệp, vừa mở rộng nguồn vật liệu khởi đầu cho công tác chọn tạo giống lúa thích ứng với biến đổi khí hậu.

Báo cáo tại hội nghị, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Huỳnh Quang Tín, đại diện Viện Mekong thông tin, hai giống lúa Nông Dân 1 và Nông Dân 2 đã được Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) công nhận lưu hành trong vụ Đông Xuân và Hè Thu tại Đồng bằng sông Cửu Long với thời hạn 20 năm. Bên cạnh đó, dự án đã có 4 giống lúa (Nông Dân 1, Nông Dân 2, Nông Dân 20, Nông Dân 26) được cấp bằng bảo hộ giống cây trồng. Bốn giống lúa triển vọng khác đang tiếp tục khảo nghiệm giá trị canh tác, sử dụng (VCU) và khảo nghiệm tính khác biệt, đồng nhất, ổn định (DUS).

Giống lúa Nông Dân 1 đã được cấp chứng nhận lưu hành tại các tỉnh, thành vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Nhờ ứng dụng nguồn gen lúa hoang, các giống này thể hiện khả năng kháng sâu bệnh (đạo ôn, rầy nâu) và thích ứng tốt trước điều kiện thời tiết bất thường. Đáng chú ý, các dòng lúa Nông Dân thử nghiệm tại vùng nhiễm mặn Đồng bằng sông Cửu Long cho kết quả phát triển tốt.

Đánh giá toàn diện 252 giống lúa mùa Việt Nam, nhóm nghiên cứu sàng lọc được 15 giống chịu mặn tốt, 10 giống đạt chất lượng triển vọng, 3 giống kháng bệnh bạc lá và 16 giống kháng bệnh đạo ôn. Đây là nguồn vật liệu di truyền giá trị cho các chương trình nghiên cứu, chọn tạo giống lúa quốc gia thời gian tới.

Tiến sĩ Shivali Sharma, đại diện Tổ chức Crop Trust nhận định, việc công nhận giống mới chỉ là bước khởi đầu. Để tạo tác động thực tế, ưu tiên hàng đầu là nâng cao nhận thức cộng đồng. Ngay sau khi hai giống Nông Dân 1 và Nông Dân 2 được công nhận lưu hành, dự án đã triển khai mô hình trình diễn và tổ chức ngày hội thăm đồng, giúp nông dân cùng các doanh nghiệp sản xuất giống trực tiếp quan sát, đánh giá hiệu quả thực địa.

TS. Shivali Sharma, đại diện Tổ chức Crop Trust phát biểu tại hội nghị.

Bà Shivali Sharma kiến nghị các cơ quan chức năng xem xét bổ sung Nông Dân 1 và Nông Dân 2 vào danh mục giống lúa khuyến cáo sản xuất cho các mùa vụ tới tại Đồng bằng sông Cửu Long. Nhấn mạnh việc thay thế giống lúa cũ trên đồng ruộng đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa nhà khoa học, cơ quan quản lý, trung tâm khuyến nông và doanh nghiệp, đại diện Crop Trust cam kết tiếp tục đồng hành khai thác nguồn gen quý từ ngân hàng gen của Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI).

Về kế hoạch giai đoạn tiếp theo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Huỳnh Quang Tín cho biết, trong năm 2027, dự án sẽ hoàn thiện các khảo nghiệm VCU và thủ tục công nhận lưu hành cho các giống triển vọng còn lại. Đồng thời, dự án tập trung sản xuất hạt giống nguyên chủng cho Nông Dân 1 và Nông Dân 2, đẩy mạnh hợp tác với các doanh nghiệp để sản xuất thử, nhân rộng mô hình và thương mại hóa.

Song song với nghiên cứu chuyên sâu, BOLD Rice Vietnam gắn kết chặt chẽ với hoạt động khuyến nông địa phương. Đến nay, dự án đã tập huấn kỹ thuật chọn giống cho 171 nông dân, nâng cao năng lực cho 27 cán bộ nông nghiệp và thu hút 243 lượt nông dân tham gia hội thảo đánh giá dòng, giống tại đầu bờ. Dự án cũng đóng góp 6 bài báo trên các tạp chí quốc tế uy tín và xuất bản một sách tham khảo.

TS. Lê Văn Lâm, Phó Giám đốc Đại học Cần Thơ nhận định, Dự án BOLD Rice Vietnam là bước khởi đầu quan trọng ở khâu chọn tạo giống.

Theo Tiến sĩ Lê Văn Lâm, Phó Giám đốc Đại học Cần Thơ, Dự án BOLD Rice Vietnam là bước khởi đầu quan trọng ở khâu chọn tạo giống. Kết quả đạt được không chỉ khẳng định năng lực nghiên cứu của đội ngũ chuyên gia mà còn tạo tiền đề tiếp thu phản hồi từ thực tiễn sản xuất, làm nền tảng mở rộng sang các khâu canh tác, thu hoạch, chế biến và thương mại hóa.

Về chiến lược chọn tạo giống, theo lãnh đạo Đại học Cần Thơ, không tập trung cạnh tranh trực tiếp với các giống lúa đã phổ biến trên thị trường như OM18, mà định hướng phát triển đa dạng các giống lúa mới nhằm phục vụ từng phân khúc thị trường và sản phẩm cụ thể. Trên cơ sở năng lực nghiên cứu hiện có, nhóm cộng tác sẽ tiếp tục tìm kiếm các lĩnh vực, thị trường và sản phẩm tiềm năng để phát triển thêm nhiều dòng sản phẩm sinh học phù hợp.

Tiến sĩ Lê Văn Lâm đánh giá, hiện nay, thách thức lớn nhất đối với bà con nông dân là vấn đề tiêu thụ sản phẩm do chưa hình thành được chuỗi cung ứng hoàn chỉnh. Do đó, ngoài việc xây dựng chuỗi giá trị khép kín từ sản xuất đến tiêu dùng, cần thiết lập một hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện bao gồm tư vấn kỹ thuật và nguồn vốn đầu tư.

Để triển khai thành công các bước tiếp theo, sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, chính quyền địa phương và các cơ quan hữu quan là yếu tố quyết định nhằm hình thành hệ sinh thái nông nghiệp bền vững, góp phần gia tăng thu nhập cho người dân và phát triển kinh tế - xã hội vùng Đồng bằng sông Cửu Long.