Ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp luật: Cơ hội và thách thức

Quang cảnh Phiên họp toàn thể 1. (Ảnh: HN)

Phát biểu mở đầu phiên toàn thể 1, Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh, thông qua Diễn đàn mong muốn tăng cường đối thoại, chia sẻ kinh nghiệm và thúc đẩy hợp tác giữa các nước ASEAN cùng các đối tác quốc tế, qua đó từng bước hình thành những cách thức tiếp cận phù hợp đối với những vấn đề pháp lý mới của kỷ nguyên số.

Với tinh thần đó, phiên toàn thể 1 là dịp để đi sâu hơn vào những vấn đề nền tảng của các ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong lĩnh vực pháp luật, từ đó cùng tìm kiếm những giải pháp thực tiễn và định hướng hợp tác trong thời gian tới.

Phiên toàn thể 1 mở đầu với báo cáo dẫn đề của Việt Nam về ứng dụng AI trong xây dựng và hoàn thiện pháp luật ở Việt Nam: Thực trạng, thách thức và triển vọng. Báo cáo tập trung làm rõ thực trạng những cơ hội và thách thức trong việc ứng dụng AI vào công tác xây dựng và hoàn thiện pháp luật. Qua đó phản ánh những bước đi và kinh nghiệm thực tiễn của Việt Nam trong lĩnh vực này, đồng thời, khơi mở những vấn đề pháp lý và định hướng chính sách cần được tiếp tục nghiên cứu để các đại biểu cùng trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm và tìm kiếm những cách tiếp cận phù hợp trong khu vực ASEAN chúng ta.

Theo Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin, Bộ Tư pháp Phạm Quang Hiếu, trong giai đoạn 2025-2026, Bộ Tư pháp đang tập trung triển khai Dự án Cổng Pháp luật quốc gia, hướng tới xây dựng một nền tảng có kiến trúc hiện đại, mở, module hóa và sẵn sàng cho việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Đến nay, Cổng đã có giao diện hiện đại, tích hợp với ứng dụng VNeID, cung cấp trợ lý ảo pháp luật và các chức năng tra cứu, giới thiệu văn bản mới; đồng thời số hóa, cập nhật hơn 145.000 văn bản quy phạm pháp luật, trong đó có hơn 44.000 văn bản của cơ quan trung ương và hơn 101.000 văn bản của địa phương. Hệ thống từng bước kết nối với các cơ sở dữ liệu, hệ thống thông tin chuyên ngành, hỗ trợ tra cứu văn bản hợp nhất, theo dõi tiến trình xây dựng pháp luật và phổ biến, giáo dục pháp luật.

Tuy nhiên, quá trình phát triển và ứng dụng AI trên Cổng Pháp luật quốc gia vẫn đặt ra một số yêu cầu cần tiếp tục giải quyết. Khả năng tra cứu hiện chủ yếu dựa trên từ khóa, chưa khai thác đầy đủ tìm kiếm theo ngữ nghĩa và ngữ cảnh; trợ lý ảo chưa đáp ứng được các yêu cầu hỗ trợ pháp lý chuyên sâu, cá nhân hóa và dự báo rủi ro tuân thủ. Bên cạnh đó, chất lượng, tính đồng bộ của dữ liệu và việc tích hợp với các cơ sở dữ liệu chuyên ngành còn hạn chế; các tính năng hỗ trợ đa ngôn ngữ, người khuyết tật và giao tiếp bằng giọng nói chưa được phát huy đầy đủ. Những vấn đề này đòi hỏi tiếp tục hoàn thiện hạ tầng công nghệ, chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao nguồn nhân lực và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị.

Để phát huy hiệu quả tiềm năng của AI, Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin đề xuất phát triển Cổng theo hướng tăng cường tìm kiếm ngữ nghĩa, trợ lý ảo pháp luật nâng cao và cá nhân hóa trải nghiệm người dùng trên nền tảng kiến trúc RAG, đồng thời bổ sung các công cụ cảnh báo thay đổi văn bản, phân tích rủi ro tuân thủ, rà soát mâu thuẫn, chồng chéo trong hệ thống pháp luật và hỗ trợ đánh giá tác động chính sách.

Cùng với đó, cần hoàn thiện cơ chế quản trị AI, bảo đảm chất lượng và an toàn dữ liệu, mở rộng hợp tác công-tư, tăng cường kết nối với các nền tảng legaltech và thúc đẩy hợp tác quốc tế.

Các đại biểu tham dự Diễn đàn chụp ảnh lưu niệm. (Ảnh: HN)

Trình bày tham luận, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp công nghệ thông tin (Bộ Khoa học và Công nghệ) Trần Anh Tú khẳng định, Việt Nam đã có những nền tảng chính trị và pháp lý rất quan trọng. Nghị quyết số 27 của Trung ương đặt ra yêu cầu đổi mới công tác xây dựng thi hành pháp luật, đưa thể chế pháp luật trở thành một lợi thế cạnh tranh. Luật Trí tuệ nhân tạo, Luật Dữ liệu, Luật Chuyển đổi số và các văn bản đang triển khai từng bước tạo ra khuôn khổ cho việc phát triển và quản trị AI tại Việt Nam.

Về hướng hợp tác trong khu vực ASEAN, ông Tú đề xuất xem xét hình thành mạng lưới chuyên môn về AI trong pháp luật và tư pháp để chia sẻ các ứng dụng, kinh nghiệm, đào tạo; cùng nghiên cứu nguyên tắc, phương pháp đánh giá tham chiếu tự nguyện, tập trung vào phát triển con người, nguồn dữ liệu chính thống, có khả năng kiểm chứng và cũng có thể là xây dựng các thư viện các tình huống để cùng thử nghiệm; có thể cùng xem xét thí điểm hỗ trợ công cụ tìm kiếm, so sánh thông tin pháp luật đa ngôn ngữ trong một hoặc vài lĩnh vực chuyên biệt ưu tiên.

Ông Tú kết thúc bài trình bày bằng các thông điệp, chất lượng thể chế là mục tiêu. năng suất và tốc độ là các kết quả quan trọng nhưng không phải là đích đến cuối cùng. Chúng ta dùng AI nhưng phải cải thiện được chất lượng xây dựng pháp luật.

“Việt Nam chúng tôi sẵn sàng cùng ASEAN chia sẻ kinh nghiệm và cùng xem xét các sáng kiến kết nối tự nguyện, an toàn trong lĩnh vực này. AI không thay thế con người làm luật. Giá trị của AI là giúp con người sử dụng dữ liệu tốt hơn, phát hiện rủi ro sớm hơn và đưa ra quyết định có căn cứ hơn”, ông Tú nhấn mạnh.

Chia sẻ kinh nghiệm của Singapore, Luật sư Nhà nước cao cấp thuộc Văn phòng Tổng Chưởng lý Singapore Tan Sze Yao cho biết, Singapore hiện chưa ban hành một đạo luật AI toàn diện mà lựa chọn cách tiếp cận theo 5 lớp. Cụ thể, lớp thứ nhất là pháp luật, điều chỉnh việc Nhà nước đưa ra quyết định bằng phương thức tự động và xử lý các tác động cụ thể liên quan AI. Lớp thứ hai là hướng dẫn của Tòa án, tập trung điều chỉnh việc sử dụng AI tạo sinh trong hoạt động tố tụng. Lớp thứ ba là hướng dẫn cấp Bộ, đưa ra các thực hành tốt áp dụng trong lĩnh vực pháp lý và được cập nhật, điều chỉnh phù hợp với sự phát triển của công nghệ.

Lớp thứ tư là quy tắc ứng xử nghề nghiệp, với các nghĩa vụ mang tính trung lập về công nghệ, áp dụng đối với mọi hoạt động pháp lý, bất kể có sử dụng AI hay không. Lớp thứ năm là khung quản trị liên ngành, tạo nền tảng chung ở quy mô toàn nền kinh tế nhằm thúc đẩy việc phát triển và sử dụng AI đáng tin cậy.

Ông Tan Sze Yao nhấn mạnh, 5 lớp công cụ này được kết hợp nhằm hình thành khuôn khổ pháp lý và chính sách của Singapore đối với việc ứng dụng AI trong hoạt động pháp lý, qua đó bảo đảm việc sử dụng công nghệ được thực hiện phù hợp với các yêu cầu về pháp luật, đạo đức và trách nhiệm nghề nghiệp.