Mở thị trường cho vật liệu tái chế từ tro xỉ, thạch cao và chất thải công nghiệp

Nguồn tài nguyên lớn chờ được định danh

Chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn đang trở thành yêu cầu chiến lược nhằm bảo đảm an ninh tài nguyên và hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, trong đó việc tận dụng các dòng thải sau sản xuất công nghiệp giữ vai trò then chốt.

Ông Trương Việt Trường, chuyên viên chính Phòng Môi trường Công Thương, Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp (Bộ Công Thương).

Chia sẻ tại tọa đàm “Gỡ điểm nghẽn thúc đẩy tái chế, tái sử dụng và tuần hoàn chất thải trong sản xuất công nghiệp để sử dụng hiệu quả tài nguyên và bảo vệ môi trường” do Tạp chí Công Thương tổ chức, ông Trương Việt Trường, chuyên viên chính Phòng Môi trường Công Thương, Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp (Bộ Công Thương) cho biết, mỗi năm các ngành năng lượng, luyện kim, hóa chất phát sinh hàng chục triệu tấn tro, xỉ và thạch cao. Nếu không được tái chế, tái sử dụng khối lượng này sẽ chiếm dụng hàng nghìn ha đất làm bãi chứa, làm tăng chi phí cho doanh nghiệp và gia tăng rủi ro cho môi trường.

“Hiệu quả về kinh tế, môi trường và xã hội của các dòng thải này rất lớn và phải coi nó là tài nguyên”, ông Trương Việt Trường nhấn mạnh.

Hiện nay, nhiều doanh nghiệp đã chủ động tuần hoàn chất thải ngay trong sản xuất. Tại Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam - VNSTEEL, thép phế được dùng làm nguyên liệu cho công nghệ lò điện hồ quang. Theo các tính toán của ông Lê Việt, Tổng giám đốc Công ty, mỗi tấn thép sản xuất bằng lò cao phát thải khoảng 1,8 tấn CO2, trong khi lò điện hồ quang chỉ khoảng 0,5 tấn. Doanh nghiệp đã đầu tư trên 42 tỷ đồng cho hệ thống thu hồi bụi lò. Lượng bụi thu hồi chứa khoảng 30 - 35% kẽm, được chuyển cho đơn vị chế biến để thu hồi kim loại, còn xỉ lò trở thành nguyên liệu sản xuất xi măng và bê tông nhẹ.

Mô hình kinh tế tuần hoàn cũng được áp dụng điển hình trong ngành giấy. Theo ông Lương Chí Hiếu, Chánh văn phòng Hiệp hội Giấy và Bột giấy Việt Nam, mỗi năm toàn ngành sử dụng gần 7 triệu tấn giấy tái chế để sản xuất.

Ngoài ra, hành lang pháp lý cho tuần hoàn chất thải đã từng bước hình thành. Theo ông Nguyễn Thi, giảng viên chính Bộ môn Pháp luật, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã chuyển cách quản lý chất thải từ “cuối đường ống” sang toàn bộ vòng đời sản phẩm. Ông Trương Việt Trường cho biết thêm, khoản 2 Điều 65 Nghị định số 08/2022/NĐ-CP đã cho phép xỉ, thạch cao đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật được quản lý như hàng hóa vật liệu xây dựng.

Hiện chưa có quy định về điều kiện để một vật liệu không còn được phân loại là chất thải, trong khi vật chất sau chuyển đổi chưa được gắn mã số phân loại hàng hóa nên khó giao dịch, nhất là khi xuất khẩu. “Điểm nghẽn lớn nhất chính là chưa có các quy định về chấm dứt vai trò chất thải để chuyển thành hàng hóa”, ông Nguyễn Thi nói.

Về phía doanh nghiệp, theo ông Lương Chí Hiếu, tro, xỉ từ nồi hơi nhà máy giấy vẫn phải giao cho bên thứ ba xử lý như chất thải công nghiệp thay vì được tái sử dụng, gây lãng phí và giảm sức cạnh tranh.

Với ngành thép, ông Lê Việt cho biết, một số tiêu chuẩn về tạp chất trong thép phế nhập khẩu chưa phù hợp với thông lệ quốc tế, khiến giá thành sản xuất tăng. Do vậy, cần định danh các dòng vật liệu, vì khi chưa được đặt tên, chưa có mã số hàng hóa, chúng khó được công nhận là sản phẩm trong quy trình sản xuất và tái chế. Bên cạnh công nghệ, doanh nghiệp cần một ranh giới pháp lý rõ ràng giữa chất thải phải xử lý và vật liệu đủ điều kiện quay trở lại sản xuất.

Ba “chìa khóa” để chất thải trở lại sản xuất

Theo ông Nguyễn Thi, có ba “chìa khóa” để biến chất thải công nghiệp thành tài nguyên.

Toàn cảnh sự kiện.

Thứ nhất, cần một “giấy khai sinh” cho chất thải đủ điều kiện trở thành hàng hóa thông qua cơ chế định danh rõ ràng. Theo kinh nghiệm của châu Âu, chất thải muốn trở thành hàng hóa phải có mục tiêu sử dụng và thị trường tiêu thụ cụ thể, bảo đảm an toàn theo quy chuẩn, đồng thời có quy trình pháp lý minh bạch, đơn giản. Vì vậy, cần giao một đầu mối ban hành quy chuẩn chuyển đổi và cấp mã số hàng hóa để các vật chất này được lưu thông, kể cả xuất khẩu.

Thứ hai, cần tạo lực kéo từ phía cầu. Dự thảo Nghị định quy định tỷ lệ tái chế bắt buộc khoảng 10% đối với nhựa và 20% đối với giấy, thấp hơn mục tiêu 30% với nhựa PET vào năm 2030 của Liên minh châu Âu. Vì vậy, cần nâng tỷ lệ này để kích cầu vật liệu tái chế. Ở góc độ doanh nghiệp, ông Lê Việt cho rằng tỷ lệ bắt buộc cần căn cứ đặc thù từng ngành, từng công nghệ, tránh quy định cứng gây khó khăn cho sản xuất.

Thứ ba, cần liên kết thành hệ sinh thái tuần hoàn, trong đó đầu ra của doanh nghiệp này trở thành đầu vào của doanh nghiệp khác. Doanh nghiệp cần chủ động liên kết với nhau, trong khi nhà nước tạo thiết chế kết nối và có thể đóng vai trò nhà đầu tư mồi cho hoạt động tái chế.

Về chính sách, ngày 4/9/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1894 phê duyệt Chương trình phát triển ngành công nghiệp môi trường Việt Nam giai đoạn 2025 - 2030, giao Bộ Công Thương chủ trì triển khai. Theo ông Trương Việt Trường, Chương trình tập trung nâng cao năng lực sản xuất trong nước các dây chuyền, thiết bị, công nghệ chế biến, tái chế chất thải, trong đó có lĩnh vực tro, xỉ và thạch cao.

“Kinh tế tuần hoàn không chỉ của riêng doanh nghiệp hay nhà nước mà của cả xã hội, trong đó các cơ quan nhà nước hoàn thiện thể chế, các doanh nghiệp chủ động thực thi”, ông Nguyễn Thi nhận định.

Với doanh nghiệp, theo ông Lê Việt, tín dụng xanh và lãi suất ưu đãi nên căn cứ vào hiệu quả thực tế, đo đếm được qua các chỉ số tiết kiệm tài nguyên và giảm phát thải. Ông Lương Chí Hiếu cho biết, nhiều doanh nghiệp giấy đã tận dụng chính sách xanh để lắp điện mái nhà, nâng cấp nồi hơi, giúp giảm 5 - 15% chi phí năng lượng. Tuy nhiên, số doanh nghiệp tiếp cận được dự án xanh còn ít, nên cần cụ thể hóa tiêu chí theo ngành, theo quy mô và đơn giản hóa thủ tục.

Để thực hiện Chương trình, Bộ Công Thương đã ban hành Kế hoạch hành động tại Quyết định số 3637 ngày 15/12/2025, tập trung thúc đẩy nghiên cứu công nghệ tái chế, bổ sung công nghệ chế biến chất thải vào danh mục được ưu đãi, khuyến khích cộng sinh công nghiệp, đồng thời khơi thông nguồn lực tài chính xanh và cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực tái chế.