Mộc bản Phật giáo Huế: Gìn giữ di sản từ những ván khắc cổ

 Gỗ thị được sử dụng để khắc những nét chữ nhỏ trên ván kinh.

Tư liệu quý

Từng có khoảng 60 tấm, nay chỉ còn lại một tấm trong bộ ván khắc kinh Kim Cang có niên đại năm Chính Hòa thứ 19 (1698), dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu. Hơn ba thế kỷ đi qua, nét chữ và hoa văn vẫn khá rõ trên hai mặt ván khắc phần đầu và phần cuối bản kinh.

Ván khắc ấy hiện được lưu giữ tại Học viện Phật giáo Việt Nam tại Huế, cùng hơn 1.000 mộc bản được sưu tầm từ các chùa Thiên Mụ, Từ Hiếu, Bảo Lâm, Từ Đàm… Nội dung gồm kinh, luật, luận, khoa nghi và hình ảnh phục vụ nghi lễ; phần lớn bằng chữ Hán, bên cạnh một số văn bản chữ Nôm và Sanskrit.

Để có một trang kinh trên giấy, người thợ phải khắc ngược từng con chữ. Trên những tấm gỗ thị có thớ mịn, nét dao vừa chuyển tải văn bản, vừa lưu lại trình độ thư pháp, mỹ thuật và kỹ thuật in truyền thống. Bởi vậy, mộc bản mang nhiều lớp giá trị: tư liệu Phật học, văn bản Hán Nôm, chứng tích lịch sử và sản phẩm của lao động sáng tạo.

Hòa thượng Thích Hải Ấn, Viện trưởng Học viện Phật giáo Việt Nam tại Huế, cho biết việc đưa mộc bản từ các chùa về lưu giữ tập trung xuất phát từ yêu cầu bảo vệ hiện vật trước tác động của thời tiết, đồng thời tạo điều kiện nghiên cứu, tìm hiểu. Tuy nhiên, bảo tồn lâu dài vẫn cần sự phối hợp về chuyên môn, nguồn lực và trách nhiệm quản lý. Với chất liệu gỗ, khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều của Huế luôn là thách thức. Ẩm mốc, mối mọt, cong vênh, nứt vỡ có thể khiến nét khắc mất dần. Ngoài bộ sưu tập tại Học viện, mộc bản còn được gìn giữ ở nhiều cơ sở thờ tự và tư gia. Như tại Thái tộc từ đường, số 120 Nguyễn Phúc Nguyên, gia đình đang lưu giữ 8 mộc bản Phật giáo khá quý giá.

Bảo tồn và phát huy giá trị

Việc cần làm trước mắt là xác định rõ từng hiện vật đang ở đâu, tình trạng thế nào, cần can thiệp đến mức nào. Kiểm kê phải đi cùng đánh giá mức độ hư tổn và hướng dẫn lưu giữ. Những bản khắc có nguy cơ hư hỏng cao cần được ưu tiên xử lý, với sự tham gia của người có chuyên môn. Số hóa cũng cần được triển khai sớm. Mỗi bản ghi cần gắn với mã định danh, kích thước, chất liệu, nội dung, niên đại, xuất xứ và tình trạng hiện vật. Dữ liệu phải đủ rõ để đọc, đối chiếu, nghiên cứu; được sao lưu và cập nhật. Bản số giúp hạn chế tiếp xúc với nguyên bản, còn việc bảo quản gỗ vẫn phải được duy trì.

Điều đáng quan tâm là khả năng phối hợp giữa cơ quan văn hóa, các tổ chức Phật giáo, nhà nghiên cứu và người đang nắm giữ di sản. Tôn trọng quyền sở hữu, không gian tín ngưỡng và sự tự nguyện sẽ tạo nền tảng cho việc chia sẻ thông tin, hỗ trợ kỹ thuật. Bảo tồn có thể được tổ chức bằng nhiều hình thức phù hợp, trong đó mỗi nơi lưu giữ đều cần được tiếp cận kiến thức và điều kiện bảo quản cần thiết.

Theo kết quả khảo sát của Trung tâm Văn hóa Phật giáo Liễu Quán, tại 13 địa điểm lưu giữ đã thống kê được 2.933 mặt ván khắc; trong đó, chùa Từ Đàm có 1.319 mặt, Thiên Mụ có 529 mặt, Từ Hiếu có 280 mặt và Đào Lý Phương Viên từ đường có 314 mặt. Đây là cơ sở bước đầu để nhận diện quy mô nguồn tư liệu, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục rà soát, thống nhất dữ liệu. Đặc biệt, cần phân biệt rõ số tấm ván, số mặt khắc và số bộ kinh để tránh nhầm lẫn khi giới thiệu, đánh giá.

Huế xác định trước mắt cần hoàn thiện khảo sát, kiểm kê, nghiên cứu và làm hồ sơ đề nghị đưa mộc bản Phật giáo Huế vào Danh mục quốc gia về di sản tư liệu. Quá trình ấy đòi hỏi chứng cứ khoa học về nguồn gốc, niên đại, tính xác thực, tính toàn vẹn, cùng phương án quản lý và bảo quản khả thi.

Ông Nguyễn Thiên Bình, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Huế nhấn mạnh, việc đề cử phải gắn với bảo tồn thực chất. Định hướng này cần được cụ thể hóa bằng đầu việc, đơn vị phụ trách, kinh phí và tiến độ thực hiện.