'Mỗi mẫu gene là một tia hy vọng': Hành trình chạy đua với thời gian để gọi tên các liệt sĩ

Kỹ thuật viên GeneStory triển khai lấy mẫu tại nhà cho thân nhân liệt sĩ.

Gần 2 năm qua, hình ảnh những mẹ ngoài 90 tuổi, tóc bạc trắng, đôi tay run run vì tuổi tác nhưng vẫn gượng dậy khi lực lượng lấy mẫu gene tìm đến nhà. Có người đã gần như không còn nghe rõ, mắt cũng mờ dần, nhưng khi được hỏi về người con hy sinh mấy chục năm trước, các cụ vẫn nhớ như in ngày nhận giấy báo tử. “Các chú cố giúp tôi tìm được nó nhé… Tôi chỉ mong trước lúc nhắm mắt biết con mình nằm ở đâu”.

Chính những mong mỏi giản dị nhưng day dứt đó đã trở thành động lực để các thành viên Dự án Ngân hàng ADN liệt sĩ và thân nhân tham gia Chiến dịch 500 ngày đêm thần tốc xác định danh tính liệt sĩ chạy đua với thời gian. Bởi với nhiều thân nhân liệt sĩ đã ở tuổi xế chiều, mỗi ngày trôi qua đều đồng nghĩa với việc cơ hội lưu giữ nguồn gene và tìm lại tên tuổi cho người đã khuất có thể vơi đi mãi mãi.

Những giọt nước mắt sau hàng chục năm chờ đợi

Liệt sĩ Nguyễn Duy Thanh hy sinh năm 1968. Suốt gần 60 năm kể từ ngày đó, gia đình ông luôn canh cánh một nỗi đau chưa khép miệng: tìm nơi an nghỉ thực sự của người thân yêu.

Theo lời kể của người cháu, mẹ anh vẫn thường nhắc tên em mình trong những lúc tĩnh lặng. Năm 2001, một người em trai của liệt sĩ đã từng trực tiếp vào Quảng Trị để tìm kiếm, nhưng cũng phải trở về mà không thu được gì. Gia đình đành nén nỗi đau, tiếp tục chờ đợi trong âm thầm.

Năm 2024, Bộ Công an triển khai chương trình giám định gene nhằm quy tập và xác định danh tính các liệt sĩ còn chưa rõ thông tin. Gia đình liệt sĩ Nguyễn Duy Thanh được mời đến công an tỉnh để lấy mẫu ADN. Lúc ấy, cả nhà vừa bất ngờ, vừa hy vọng, nhưng cũng chưa dám tin nhiều, vì đã từng chờ đợi quá lâu.

Chỉ sau một tháng, kết quả được trả về: mẫu ADN của gia đình trùng khớp với mẫu hài cốt liệt sĩ. Danh tính của liệt sĩ Nguyễn Duy Thanh sau gần 60 năm chính thức được xác nhận.

Người cháu đại diện gia đình chia sẻ: “Chúng tôi không biết dùng lời gì để diễn tả niềm xúc động này. Bao nhiêu công sức, bao nhiêu chờ đợi tưởng như vô vọng, thì hôm nay đã thành sự thật. Cảm ơn các cơ quan chức năng, cảm ơn Đảng và Nhà nước đã giúp đưa cậu về với gia đình".

Cháu của liệt sĩ Nguyễn Duy Thanh.

Nhiều gia đình đã trải qua hàng chục năm tìm kiếm trong vô vọng. Có người từng đi dọc các chiến trường cũ, lần theo từng thông tin nhỏ, mang theo di ảnh người thân trong những chuyến đi không biết ngày về. Hàng chục năm trời, người thân cầu trời, khấn Phật để sớm tìm lại, nhưng thời gian càng dài, hy vọng càng mong manh.

Niềm hạnh phúc của gia đình liệt sĩ Nguyễn Duy Thanh sau gần 60 năm chờ đợi cũng là niềm mong mỏi của hàng trăm nghìn gia đình liệt sĩ trên cả nước. Suốt hơn nửa thế kỷ qua, hành trình tìm lại tên tuổi và nơi an nghỉ của những người đã ngã xuống nhiều khi tưởng như rơi vào bế tắc, khi thời gian ngày càng lùi xa và các dấu vết dần phai mờ. Nhưng với ý tưởng ứng dụng công nghệ giải mã gene hiện đại với quy mô lớn đã tạo nên những đột phá trong giải quyết bài toán nhân văn tìm kiếm thân nhân liệt sĩ một cách toàn diện và khoa học.

Dự án hướng đến việc xây dựng Ngân hàng Gene của toàn bộ thân nhân liệt sĩ, sau đó đối sánh với ADN thu được từ hài cốt được tìm thấy theo thời gian để xác định danh tính cho liệt sĩ. Dự án Ngân hàng ADN liệt sĩ và thân nhân do Bộ Công an chủ trì, ra mắt ngày 23/7/2024 nhân kỷ niệm 77 năm Ngày Thương binh-Liệt sĩ. GeneStory là đơn vị công nghệ chủ lực thực hiện phân tích, giải mã gene.

Sau gần 2 năm triển khai, đến nay, cơ quan chức năng đã thu thập được hơn 90 nghìn mẫu ADN phục vụ công tác xác định danh tính liệt sĩ, trong đó hơn 50 nghìn mẫu đã được phân tích. Việc thu mẫu tập trung đang được triển khai tại các địa phương gồm Thanh Hóa, Hưng Yên, Cao Bằng, Thái Nguyên, Thành phố Hồ Chí Minh, Quảng Trị và Đà Nẵng.

Từ kết quả phân tích ADN, đã xác định được danh tính cho 23 liệt sĩ, gồm 16 liệt sĩ tại Đức Cơ và 7 liệt sĩ tại Hang Tám Cô. Đây là một nỗ lực bền bỉ của đội ngũ cán bộ công an địa phương và các nhà khoa học tại GeneStory.

Trong câu chuyện của những người làm dự án, cụm từ được nhắc đến nhiều nhất là: “không còn nhiều thời gian”, bởi thế hệ thân nhân trực hệ của các liệt sĩ giờ đây phần lớn đều đã rất cao tuổi. Mỗi ngày trôi qua đều có thể là cơ hội bị mất đi mãi mãi.

Gần 2 năm qua, các tổ công tác của lực lượng công an, chính quyền địa phương cùng đội ngũ kỹ thuật của GeneStory đã đi qua rất nhiều vùng đất. Từ những bản làng miền núi heo hút, những xã biên giới xa xôi cho tới vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nơi nhiều gia đình liệt sĩ vẫn ngày ngày đau đáu mong tin người thân.

“Thời gian không chờ đợi ai cả. Chúng tôi hiểu rằng nếu chậm thêm, có thể sẽ không còn cơ hội lưu giữ nguồn gene quý giá của các thân nhân nữa”, Tiến sĩ Dương Ngọc Cường, Tổng Giám đốc, đồng sáng lập GeneStory chia sẻ.

Đội công tác triển khai giám định ADN xác định danh tính liệt sĩ tại hang Tám Cô.

Đại diện GeneStory cho biết, điều khiến họ xúc động nhất không phải là những con số hay quy mô của chiến dịch, mà chính là ánh mắt hy vọng của các thân nhân liệt sĩ. Dù tuổi cao, sức yếu, đường sá xa xôi nhưng khi biết có chương trình thu thập dữ liệu gene để phục vụ đối sánh xác định danh tính liệt sĩ, hầu hết các gia đình đều hết lòng phối hợp. Chính sự tin tưởng đó khiến ê-kíp vừa xúc động vừa thấy áp lực rất lớn

“Có những mẹ Việt Nam Anh hùng đã hơn 100 tuổi. Có cụ không thể đi lại, chúng tôi phải vào tận giường bệnh để lấy mẫu. Khi nghe giải thích rằng dữ liệu gene có thể giúp xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, các cụ nắm chặt tay chúng tôi như gửi gắm tất cả hy vọng cuối cùng”, ông Cường chia sẻ.

Cuộc chạy đua với thời gian

Việt Nam có khoảng 1,2 triệu liệt sĩ, trong đó 500 nghìn hài cốt chưa xác định danh tính, gần 300 nghìn hài cốt đã được quy tập và khoảng 200 nghìn hài cốt còn nằm rải rác trên khắp mọi miền đất nước và cả nước ngoài. Trước đây, việc tìm thân nhân dựa nhiều vào ký ức hoặc giám định hồ sơ đơn lẻ, bao gồm xét nghiệm ADN.

Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ giải mã gene hiện đại với quy mô lớn đã tạo nên bước ngoặt lớn trong công tác trả lại tên cho các liệt sĩ. Theo đó, GeneStory đã phối hợp cùng Bộ Công an, chính quyền và công an địa phương thiết kế mô hình lấy mẫu “tận nơi” để thu thập dữ liệu gene thân nhân.

Khi có được một ngân hàng dữ liệu số hóa của thân nhân chuẩn chỉnh và đồng bộ, các cơ quan chức năng có căn cứ khoa học vững chắc để thực hiện hàng triệu phép đối sánh tức thời với độ chính xác cao khi có dữ liệu hài cốt, từ đó rút ngắn hành trình tìm kiếm từ nhiều năm xuống còn vài phút, mang lại cơ hội cao hơn cho các gia đình.

GeneStory tổ chức thu mẫu tập trung cho các thân nhân liệt sĩ chưa xác định danh tính.

Nhưng hành trình này không hề dễ dàng. Ở nhiều vùng sâu, vùng xa, địa hình hiểm trở khiến việc tiếp cận các gia đình gặp rất nhiều khó khăn. Có nơi xe không thể vào được, các tổ công tác phải đi bộ hàng giờ đồng hồ mới tới nơi. Tại một số vùng đồng bào dân tộc thiểu số, việc giải thích về công nghệ gene, ngân hàng dữ liệu hay quy trình lấy mẫu cũng cần rất nhiều thời gian và sự kiên trì.

“Có những nơi phải nhờ già làng, trưởng bản hoặc công an xã cắm bản hỗ trợ phiên dịch để người dân hiểu và yên tâm tham gia”, đại diện GeneStory kể.

Áp lực còn đến từ chính đặc thù của công tác giám định hài cốt liệt sĩ. Theo đại diện của GeneStory, đơn vị đảm nhiệm nhiệm vụ xây dựng cơ sở dữ liệu ADN thân nhân phục vụ công tác đối sánh. Đặc thù của nhiệm vụ này khiến mỗi mẫu ADN thân nhân đều phải đáp ứng yêu cầu rất cao về độ chính xác và tính đầy đủ của thông tin.

Phần lớn hài cốt liệt sĩ đã trải qua hàng chục năm dưới lòng đất, chịu tác động của thời gian và điều kiện môi trường khắc nghiệt, khiến dữ liệu di truyền còn lại thường rất hạn chế. Trong bối cảnh đó, nguồn dữ liệu ADN từ thân nhân trở thành một trong những cơ sở quan trọng để nâng cao khả năng xác định danh tính. Điều đó đồng nghĩa nguồn gene thân nhân phải được thu thập và xử lý với độ chính xác gần như tuyệt đối để làm cơ sở đối sánh.

“Dù triển khai tại nhiều địa phương vùng sâu, vùng xa với điều kiện đi lại khó khăn, đội ngũ GeneStory vẫn phải thực hiện chặt chẽ từng khâu từ xác minh thông tin phả hệ, lựa chọn người thân phù hợp để lấy mẫu đến bảo quản và vận chuyển mẫu theo đúng quy chuẩn. Sự cẩn trọng trong từng bước không chỉ nhằm bảo đảm chất lượng dữ liệu đầu vào mà còn góp phần tăng cơ hội tìm lại tên tuổi cho những liệt sĩ còn chưa xác định được danh tính”, ông Cường nói.

Để có được kết quả thần tốc, GeneStory luôn vận hành với tinh thần kết nối và đồng hành chặt chẽ dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Chính phủ và Bộ Công an, phối hợp nhịp nhàng với lực lượng công an địa phương cùng các tổ chức xã hội như Hội Hỗ trợ gia đình Liệt sĩ Việt Nam.

GeneStory tổ chức thu mẫu tập trung cho các thân nhân liệt sĩ chưa xác định danh tính.

Sự phân vai trong hệ thống phối hợp rất rõ ràng và đồng bộ: lực lượng công an địa phương đảm nhiệm công tác tổ chức và kết nối, trong khi GeneStory trực tiếp thu nhận mẫu từ thân nhân và tập trung toàn lực vào bài toán hạ tầng công nghệ, tối ưu quy trình phân tích khoa học dữ liệu và giải trình tự gene.

"Sự gắn kết chặt chẽ này bảo đảm dữ liệu từ thực địa được chuyển lưu thông suốt, bảo đảm cả về tiến độ thời gian lẫn chất lượng kỹ thuật cao nhất trên phạm vi toàn quốc", ông Cường cho hay.

Hành trình tri ân bằng khoa học

Đối với GeneStory, việc đồng hành cùng Bộ Công an trong Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm liệt sĩ không đơn thuần là một nhiệm vụ công nghệ, mà là mệnh lệnh từ trái tim và là trách nhiệm xã hội lớn lao. GeneStory ý thức được rằng mỗi mẫu gene của thân nhân được lưu trữ thành công là một tia hy vọng mới cho các gia đình sau hàng chục năm khắc khoải tìm kiếm thông tin các anh hùng liệt sĩ.

"Ý nghĩa này thúc đẩy toàn bộ đội ngũ GeneStory phải nỗ lực với tinh thần trách nhiệm cao nhất, mang toàn bộ thế mạnh về khoa học dữ liệu và công nghệ gene hiện đại để phụng sự cho công tác đền ơn đáp nghĩa của quốc gia”, Tiến sĩ Dương Ngọc Cường, Tổng Giám đốc GeneStory nói.

Tiến sĩ Dương Ngọc Cường, Tổng Giám đốc GeneStory.

Để đáp ứng tiến độ thần tốc của chiến dịch, GeneStory đã huy động gần như toàn bộ nguồn lực công nghệ cho dự án đặc biệt này.

Tại phòng thí nghiệm, quy trình tiếp nhận, tách chiết và giải trình tự gene được tự động hóa tối đa. Hệ thống máy móc hiện đại có thể xử lý đồng thời hàng nghìn mẫu mỗi ngày thay vì làm thủ công như trước đây.

“Chúng tôi chuẩn hóa và đơn giản hóa các bước từ khâu tiếp nhận mẫu của thân nhân cho đến khâu giải mã gene. Việc ứng dụng các máy móc hiện đại giúp phòng lab có thể xử lý đồng loạt hàng nghìn mẫu mỗi ngày với độ chính xác tuyệt đối”, ông Cường chia sẻ.

Song song với đó, GeneStory tập trung chuyển đổi toàn bộ thông tin gene của thân nhân sau khi giải mã thành dữ liệu số. Kho dữ liệu này giống như một "thư viện điện tử" được sắp xếp khoa học, luôn ở trạng thái sẵn sàng để khi các cơ quan chức năng có dữ liệu hài cốt là có thể đối chiếu, tìm kiếm được ngay lập tức mà không bị mất thời gian chờ đợi.

Theo các chuyên gia, đây chính là nền tảng cốt lõi để nâng cao khả năng xác định danh tính liệt sĩ bằng công nghệ gene trong tương lai.

GeneStory tập trung những chuyên gia giỏi nhất về công nghệ gene và công nghệ thông tin của công ty cho dự án này; đồng thời cam kết tài trợ các nguồn lực cần thiết để bảo đảm quá trình thu nhận, xử lý mẫu tại phòng lab luôn được vận hành liên tục, không bị nghẽn mạch.

Theo Tổng Giám đốc GeneStory, dữ liệu gene là tài sản quốc gia và thông tin cá nhân đặc biệt nhạy cảm, vì vậy bảo mật và chính xác là nguyên tắc tối thượng. Mọi thông tin mẫu thân nhân từ lúc tiếp nhận tại thực địa cho đến khi đưa vào hệ thống lưu trữ đều được kiểm soát chất lượng theo tiêu chuẩn quốc tế. Quy trình tách chiết và giải trình tự gene được thực hiện trên hạ tầng công nghệ hiện đại, loại bỏ rủi ro sai sót kỹ thuật, bảo đảm dữ liệu khi được tích hợp luôn đạt độ đồng bộ, chính xác và an toàn tuyệt đối, sẵn sàng cho công tác đối sánh.

“Nếu trước đây việc tìm kiếm có thể kéo dài nhiều năm với rất nhiều nỗ lực đơn lẻ, thì nay hàng triệu phép đối sánh có thể được thực hiện trong thời gian rất ngắn với độ chính xác cao hơn nhiều lần”, đại diện GeneStory cho biết.

Nhưng với những người trực tiếp tham gia dự án, điều quan trọng nhất không nằm ở công nghệ. “Mỗi mẫu gene được lưu trữ thành công là một tia hy vọng mới cho một gia đình”, ông Cường chia sẻ.

Kỹ thuật viên GeneStory phân tích mẫu ADN trong phòng lab.

Dự kiến trong năm 2026, dự án sẽ mở rộng triển khai tại các tỉnh, thành phố còn lại trên cả nước. Ông Dương Ngọc Cường bày tỏ kỳ vọng chiến dịch sẽ xây dựng thành công một nền tảng Ngân hàng dữ liệu gene liệt sĩ toàn diện, tạo nên một "di sản số" có giá trị trường tồn cho thế hệ mai sau.

"Ý nghĩa lớn nhất không chỉ nằm ở những con số mẫu được số hóa, mà là câu trả lời, là sự an lòng mà Đảng, Nhà nước và toàn xã hội mang lại cho những người mẹ, người vợ, người con đã dành cả cuộc đời mong ngóng thông tin từ chiến trường. Đây là hành động tri ân bằng khoa học thiết thực và nhân văn nhất”, ông Cường chia sẻ.

Ở đâu đó trên dải đất hình chữ S, vẫn còn những người mẹ tóc đã bạc trắng ngóng chờ tin con sau hơn nửa thế kỷ. Có người đã đi gần hết cuộc đời mà vẫn chưa biết nơi người thân yên nghỉ. Ước nguyện của họ giản dị đến đau lòng: được một lần gọi đúng tên con trên phần mộ của con. Bởi vậy, mỗi mẫu ADN được thu nhận hôm nay không chỉ là một dữ liệu di truyền. Đó là một tia hy vọng được gìn giữ trước khi quá muộn. Và từ những tia hy vọng ấy, hành trình trả lại tên cho các liệt sĩ vẫn đang được viết tiếp mỗi ngày.