'Mưa đen' tại Iran là gì?

Khói bốc lên dọc đại lộ Koohsar ở thủ đô Tehran, Iran hôm 8/3. Ảnh: Reuters.

Sáng 8/3, người dân tại thủ đô Tehran đã bàng hoàng chứng kiến những giọt mưa có màu đen sẫm và đặc quánh rơi xuống thành phố. Hiện tượng này xảy ra ngay sau khi các cơ sở hạ tầng dầu khí quan trọng của Iran bị tấn công bởi quân đội Israel.

Bầu trời thành phố bị che khuất bởi những cột khói đen khổng lồ từ các vụ nổ kho nhiên liệu. Sự kết hợp giữa muội than lơ lửng và hơi nước trong khí quyển đã tạo nên những cơn mưa chứa đầy dầu mỏ. Sự kiện này không chỉ gây hoang mang mà còn dấy lên những nghi ngại nghiêm trọng về một hình thái chiến tranh mới nhắm vào môi trường sống.

Khói bốc lên sau cuộc tấn vào các bể chứa nhiên liệu Shahran hôm 8/3. Ảnh: Majid Asgaripour/WANA.

Bị ví như "chiến tranh sinh học"

Sự xuất hiện của mưa đen khiến dư luận đặt câu hỏi liệu đây có phải là một dạng vũ khí sinh học hay hóa học mới. Dù các chuyên gia xác định đây là hệ quả từ việc cháy dầu, tính chất độc hại của dòng mưa này khiến nhiều tổ chức quốc tế lo ngại.

Việc tấn công vào các kho dầu nằm gần khu dân cư đông đúc được xem là hành động cố tình tạo ra môi trường sống độc hại cho dân thường.

Ông Cleetus, Giám đốc chính sách cho Chương trình Khí hậu và Năng lượng tại Hiệp hội các nhà khoa học có quan tâm (UCS), đã đưa ra nhận định rất thẳng thắn về vấn đề này. Ông cho rằng các bên tấn công phải chịu trách nhiệm về hệ quả môi trường mà họ tạo ra.

“Vụ tấn công vào các kho chứa dầu có thể được coi là chiến tranh hóa học, vi phạm luật quốc tế, bởi vì những kẻ gây hấn có thể đã biết những mối nguy hiểm mà thường dân sống ở Tehran sẽ phải đối mặt”, ông Cleetus cho biết.

Thành viên của Hội Chữ thập đỏ Iran, nhìn khói bốc lên từ nhà máy lọc dầu Shahran sau cuộc không kích ở Tehran ngày 6/3. Ảnh: Abedin Taherkenareh/Shutterstock.

Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei viết trên mạng xã hội X rằng Mỹ và Israel đã đưa cuộc chiến bước vào "một giai đoạn mới đầy nguy hiểm."

“Những cuộc tấn công vào các cơ sở lưu trữ nhiên liệu này không khác gì một cuộc chiến tranh hóa học có chủ đích nhắm vào công dân Iran”, ông Baghaei viết.

Trong tuyên bố hôm 10/3 Quân đội Israel (IDF) cho biết không quân nước này đã tấn công nhiều kho chứa nhiên liệu tại Tehran "dưới sự hướng dẫn chính xác" từ tình báo quân sự.

IDF nhận định cuộc tấn công này mang tính "trọng yếu", đồng thời khẳng định sẽ tiếp tục "hành động mạnh mẽ" để loại bỏ các mối đe dọa đối với Nhà nước Israel.

Thảm họa môi trường

Theo các chuyên gia, tác động của mưa đen về mặt sinh thái là cực kỳ nặng nề và mang tính lâu dài.

"Các chất độc và hóa chất này có khả năng sẽ gây ra những tác động môi trường dài hạn đối với Tehran và các khu vực lân cận”, Bryan Berger, giáo sư kỹ thuật hóa học tại Đại học Virginia nói với ABC News.

Bên cạnh các hợp chất hydrocarbon và những hợp chất độc hại khác, các loại "hóa chất vĩnh cửu", thường tồn tại trong các vật liệu như chất chống cháy tại các cơ sở này, có thể làm ô nhiễm nguồn nước ngầm. Chúng cũng có thể dễ dàng phát tán vào không khí và cuối cùng lại lẫn vào trong nước mưa.

Hệ sinh thái thực vật tại Tehran và các vùng lân cận có nguy cơ bị triệt tiêu do lớp dầu ngăn cản quá trình quang hợp. Việc phục hồi môi trường sau thảm họa này sẽ tốn kém hàng tỷ USD và mất nhiều thập kỷ để thực hiện.

Hệ sinh thái thực vật tại Tehran và các vùng lân cận có nguy cơ bị triệt tiêu hoàn toàn. Ảnh: Majid Asgaripour/WANA.

Để hiện tượng mưa đen xảy ra, nồng độ các chất ô nhiễm phải ở mức "cực kỳ cao", ông Charles Driscoll, giáo sư kỹ thuật môi trường tại Đại học Syracuse, chia sẻ với ABC News.

Cũng theo ông Driscoll, Iran, đặc biệt là Tehran, vốn đã thiếu các quy định cần thiết để duy trì chất lượng không khí ở mức an toàn cho sức khỏe.

Mưa axit cũng có thể gây ăn mòn tùy thuộc vào nồng độ. Hiện tượng này sẽ đẩy nhanh quá trình xuống cấp của các tòa nhà tại Tehran, vốn đã thường xuyên phải đối mặt với tình trạng bị ăn mòn do chất lượng không khí kém.

“Các vật liệu xây dựng bị cháy cũng tạo ra nhiều loại hợp chất hữu cơ có độc tính cao”, ông Driscoll nhận định. Những vật liệu nhân tạo này có thể chứa các kim loại gây độc, đồng thời làm ô nhiễm hệ thống đất và nước.

“Với tầm quan trọng của nguồn lực dầu mỏ tại Trung Đông, đây hẳn phải là một trong những kịch bản tồi tệ nhất”, ông Driscoll khẳng định.

Hiện tại, thế giới vẫn đang tranh luận về việc liệu hành động tấn công hạ tầng năng lượng có nên bị khép vào tội ác chiến tranh môi trường hay không.

Trong khi các bên quân sự đưa ra lý lẽ chiến lược, hàng triệu dân thường tại Tehran đang phải gánh chịu hậu quả trực tiếp. Cơn mưa đen là lời cảnh báo về sự tàn khốc của chiến tranh hiện đại đối với môi trường sinh tồn của con người.

Việt Anh