Múa ngựa giấy của người Nùng

Mạch nguồn văn hóa

Trong không gian lễ cúng thần rừng dân tộc Nùng, thôn Thủy Lâm, xã Linh Hồ, tiếng chuông ngân lên giữa bãi đất trống đầu bản. Hai người đàn ông đứng trong hai vòng tre, trước mặt là hai đầu ngựa giấy rực rỡ sắc màu. Một con màu hồng, một con màu xanh. Theo nhịp chân, đôi ngựa tiến lại gần nhau, chụm đầu rồi tách ra. Khi khoan thai như đang nhẩn nha gặm cỏ, lúc mạnh mẽ, dồn dập như muốn vượt qua một chướng ngại giữa núi rừng. Những chiếc chuông nhỏ trên cổ ngựa liên hồi ngân vang. Người múa đưa tay, chuyển bước, cúi chào, khiêu chiến rồi lại tìm về bên nhau. Trong khoảnh khắc ấy, ngựa giấy như được đánh thức bởi chính bước chân, nhịp thở và cảm xúc của người múa.

Múa ngựa giấy gắn bó với các nghi lễ truyền thống, đời sống tinh thần của đồng bào Nùng ở xã Pà Vầy Sủ.

Người Nùng hiện chiếm khoảng 5,9% dân số toàn tỉnh, tập trung chủ yếu ở các địa bàn vùng cao, biên giới. Trong lịch sử cộng đồng, những cuộc thiên di từ phương Bắc xuống phương Nam không chỉ mở ra hành trình tìm đất sinh tồn. Cùng với bước chân di cư là phong tục, tín ngưỡng và những cách ứng xử với thiên nhiên được trao truyền qua nhiều thế hệ. Trải qua thời gian, các mạch nguồn văn hóa tiếp tục được gìn giữ, giao thoa và bồi đắp.

PGS.TS Lâm Bá Nam, Chủ tịch Hội Dân tộc học và Nhân học Việt Nam nhận định, trong đời sống người Nùng, ngựa không chỉ là phương tiện lao động, vận chuyển mà còn là hình tượng thấm sâu vào tín ngưỡng và quan niệm nhân sinh. Qua hình tượng ngựa, gửi gắm quan niệm về sự kết nối với tổ tiên, đạo lý uống nước nhớ nguồn và tình đoàn kết bản làng. Đặc biệt, ngựa giấy được nâng lên thành một biểu tượng thiêng, tượng trưng cho phương tiện dẫn đường, kết nối cõi trần với thế giới tâm linh.

Chính vì lẽ đó, ngựa giấy không phải là một vật phẩm vô tri được kết bằng tre và giấy màu, mà là nơi lưu giữ cả một lớp ký ức văn hóa cộng đồng. Khi đi vào nghi lễ, đặc biệt là trong nghi thức tang ma, ngựa giấy đóng vai trò cốt lõi. Theo quan niệm của người Nùng, người khuất núi không phải là dấu chấm hết, mà chỉ là điểm khởi đầu cho một cuộc sống mới ở thế giới bên kia. Ngựa giấy trở thành phương tiện tượng trưng để chuyên chở lễ vật, đồ dùng, của cải về cõi âm. Điệu múa vì thế không chỉ mang ý nghĩa tiễn đưa mà còn thể hiện lòng biết ơn, sự hiếu kính của con cháu với người đã khuất. Ngoài ra, múa ngựa giấy gắn liền với các nghi lễ quan trọng của người Nùng Dín như: Cúng bản, cầu an, tạ ơn hay hiếu sự, phản ánh niềm tin sâu sắc của cộng đồng vào sự che chở, phù hộ của thần linh và tổ tiên.

Nghệ nhân Lù Chỉnh Kinh, xã Linh Hồ cho biết, khung ngựa được tạo từ những cây vầu, cây tre được lựa chọn kỹ, chẻ thành nan nhỏ rồi uốn, đan thành vòng tròn đủ rộng để người múa đứng bên trong. Phần đầu ngựa là công đoạn khó, bởi người làm phải tạo được dáng vẻ có hồn, gần với hình ảnh con ngựa thật. Sau đó, khung được dán giấy màu, trang trí, làm yên, dây cương và gắn chuông.

Đáng chú ý, việc chọn nguyên liệu cũng mang theo một cách ứng xử đặc biệt với thiên nhiên. Khi vào rừng lấy cây mai, cây vầu làm ngựa, người Nùng mang theo một ít gạo, dùng sống dao gõ vào thân cây để nghe âm thanh, chọn cây rồi rắc gạo và khấn xin cây về làm lễ. Từ một thân cây của núi rừng đến hình hài con ngựa giấy trong nghi lễ, dường như có một sợi dây âm thầm nối đời sống với tâm linh, nối hiện tại với ký ức xa xưa của cộng đồng.

Đồng bào Nùng, xã Linh Hồ múa ngựa giấy.

Bảo tồn di sản

Từ không gian linh thiêng, múa ngựa giấy bước dần ra đời sống cộng đồng. Điệu múa xuất hiện tại ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, lễ hội truyền thống, Tết âm lịch, các chương trình giao lưu và hội diễn văn nghệ quần chúng... Sự chuyển đổi ấy không làm mất đi ý nghĩa vốn có, mà mở thêm một không gian để cộng đồng thực hành, giới thiệu và trao truyền di sản. Từ một nghi lễ gắn với những thời khắc đặc biệt của đời người, ngựa giấy trở thành một phần trong sinh hoạt văn hóa thường ngày của bản làng.

Giữa dòng chảy của đời sống, khi không ít giá trị truyền thống đối mặt với nguy cơ mai một, múa ngựa giấy của người Nùng vẫn đứng vững nhờ vào tâm huyết và trách nhiệm của những người “giữ lửa”. Ở xã Linh Hồ, nghệ nhân Lù Chỉnh Kinh đã nhiều năm gắn bó với ngựa giấy, từ làm đạo cụ đến hướng dẫn cách múa. Từ năm 2021, ông cùng các học trò thành lập đội múa ngựa giấy. Ban đầu chỉ có vài người, đến nay đội có thể huy động hàng chục người tham gia biểu diễn. Đáng chú ý, điệu múa còn được đưa vào trường học giúp học sinh được tiếp cận một hình thức văn hóa truyền thống ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Tại xã Pà Vầy Sủ, nghệ nhân Nùng Thanh Lương ngày ngày miệt mài truyền dạy lại từng điệu múa cho con cháu và thanh niên trong thôn bản. Chính nhờ những nỗ lực ấy, từ một đội múa ban đầu chỉ có vài người, nay đã có thể huy động hàng chục thành viên cùng tham gia biểu diễn. Ông Lương chia sẻ: “Muốn giữ được điệu múa thì trước hết phải có người học, có người thực hành và truyền lại cho thế hệ sau. Vì thế, tôi cứ kiên trì dạy cho con cháu, thanh niên trong thôn, ai muốn học thì tôi hướng dẫn. Mừng nhất là ngày càng có nhiều phụ nữ, thanh thiếu niên và học sinh tham gia. Khi các cháu biết múa, biết biểu diễn trong lễ hội, ở trường học thì điệu múa tiếp tục có sức lan tỏa trong đời sống”.

Có những giá trị văn hóa không được lưu giữ bằng sách vở, mà được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng ký ức và niềm tự hào. Múa ngựa giấy của người Nùng là minh chứng sống động cho sức mạnh gắn kết cộng đồng, tín ngưỡng, nghệ thuật và bản sắc. Từ một nghi lễ tiễn đưa, ngựa giấy đã trở thành ký hiệu văn hóa của cả một cộng đồng. Mỗi lần cất vó là một lần ký ức được đánh thức; mỗi tiếng chuông vang lên là một lần câu chuyện của người Nùng được kể tiếp g