Mua phải kim cương, đá quý được xác định có nguồn gốc nhập lậu khách hàng phải làm sao?

Theo thông tin từ Bộ Công an, trong giai đoạn từ năm 2022 đến năm 2024, một đường dây buôn lậu xuyên quốc gia đã đưa hơn 3.400 viên kim cương nhập lậu, tổng giá trị ước tính trên 500 tỷ đồng, vào hệ thống bán lẻ của SJC để tiêu thụ. Ngày 20/7/2026, Cơ quan CSĐT Công an tỉnh Thanh Hóa tiếp tục khởi tố thêm 4 bị can về tội "Buôn lậu" và thu giữ thêm 354 viên kim cương, trị giá khoảng 68,8 tỷ đồng. Nếu những thông tin này được chứng minh qua điều tra, đây không còn là hành vi vi phạm đơn lẻ mà có dấu hiệu của một chuỗi hoạt động có tổ chức, diễn ra trong thời gian dài, có yếu tố xuyên quốc gia, giá trị hàng hóa đặc biệt lớn và có sự tham gia của nhiều mắt xích trong quá trình đưa hàng hóa vào thị trường nội địa.

Gần như cùng thời điểm, thông tin về 170.876 viên đá màu, đá quý, đá bán quý được phù phép ghi nhận tại SJC cũng thu hút nhiều sự chú ý, khiến không ít người tiêu dùng băn khoăn. Sau khi các sự việc này liên tục nổ ra, nhiều khách hàng đã mua các sản phẩm có sử dụng kim cương hoặc đá quý sau này được xác định có nguồn gốc nhập lậu, vô cùng hoang mang lo lắng về quyền và lợi ích chính đáng của mình.

Theo TS. Luật sư Đặng Văn Cường Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Hà Nội) bàn luận về nội dung trên.

Khách hàng phải làm sao khi không may mua phải kim cương, đá quý được xác định có nguồn gốc nhập lậu

Theo TS. Luật sư Đặng Văn Cường - Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Hà Nội), đây là vấn đề rất đáng quan tâm, bởi người tiêu dùng ngay tình không thể trở thành người phải gánh chịu hậu quả của hành vi buôn lậu mà họ không biết và không thể biết.

Điều 4 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 ghi nhận quyền của người tiêu dùng được cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ về sản phẩm, hàng hóa, trong đó có nguồn gốc, xuất xứ; đồng thời có quyền yêu cầu tổ chức, cá nhân kinh doanh bồi thường thiệt hại khi hàng hóa không phù hợp với những thông tin, cam kết, quảng cáo hoặc giao kết với người tiêu dùng.

Do đó, nếu người tiêu dùng mua một sản phẩm được doanh nghiệp giới thiệu, cam kết là hàng hóa có nguồn gốc hợp pháp, có giấy tờ, chứng từ hoặc thông tin về xuất xứ rõ ràng nhưng sau đó cơ quan có thẩm quyền xác định hàng hóa có nguồn gốc nhập lậu, thì cần xem xét trách nhiệm của bên bán đối với người tiêu dùng.

Về nguyên tắc, người tiêu dùng có thể yêu cầu:

Một là, hoàn trả tiền hoặc đổi hàng, tùy vào tính chất vi phạm, thỏa thuận giữa các bên và tình trạng pháp lý của tài sản.

Hai là, yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu chứng minh được thiệt hại thực tế phát sinh do việc cung cấp hàng hóa không đúng thông tin, cam kết hoặc không bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng.

Ba là, yêu cầu doanh nghiệp cung cấp hồ sơ, hóa đơn, chứng từ và thông tin liên quan đến sản phẩm mà mình đã mua.

Bốn là, khiếu nại, tố cáo hoặc khởi kiện để bảo vệ quyền lợi của mình. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 cho phép tranh chấp được giải quyết bằng thương lượng, hòa giải, trọng tài hoặc Tòa án; người tiêu dùng có quyền yêu cầu tổ chức xã hội hỗ trợ bảo vệ quyền lợi của mình.

"Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh một vấn đề pháp lý rất quan trọng: không phải cứ hàng hóa có nguồn gốc nhập lậu thì mọi giao dịch tiếp theo với người tiêu dùng đương nhiên vô hiệu và người tiêu dùng đương nhiên phải trả lại tài sản. Cần phân biệt giữa trách nhiệm hình sự của người buôn lậu và quan hệ dân sự giữa doanh nghiệp với người tiêu dùng ngay tình", luật sư Cường nhấn mạnh.

Bộ luật Dân sự năm 2015 có cơ chế bảo vệ người thứ ba ngay tình trong một số trường hợp. Điều 133 quy định giao dịch với người thứ ba ngay tình đối với tài sản không phải đăng ký có thể vẫn có hiệu lực, nhưng cũng đặt ra những ngoại lệ liên quan đến quyền đòi lại tài sản của chủ sở hữu, đặc biệt trong trường hợp tài sản bị mất, bị lấy cắp hoặc bị chiếm hữu ngoài ý chí của chủ sở hữu. Trong trường hợp giao dịch bị tuyên vô hiệu, Điều 131 Bộ luật Dân sự quy định nguyên tắc khôi phục tình trạng ban đầu, các bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; nếu không thể hoàn trả bằng hiện vật thì hoàn trả bằng tiền, và bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường.

Do đó, khi giải quyết một vụ việc cụ thể, phải xác định tài sản đang ở đâu, chủ thể nào có quyền sở hữu, người mua có ngay tình hay không, tài sản có thuộc diện phải thu hồi, tịch thu hay không, giao dịch giữa doanh nghiệp và khách hàng được xác lập như thế nào, doanh nghiệp đã cam kết những gì và người tiêu dùng đã thiệt hại ra sao. Nếu doanh nghiệp là bên bán hàng và người tiêu dùng hoàn toàn ngay tình, đã thanh toán đầy đủ, có hóa đơn, chứng từ hợp pháp và không biết về nguồn gốc bất hợp pháp của hàng hóa, thì về nguyên tắc cần có cơ chế xử lý để không đẩy rủi ro pháp lý của chuỗi cung ứng sang người tiêu dùng cuối cùng. Đây cũng là lý do Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đặt ra nghĩa vụ cung cấp thông tin về nguồn gốc, xuất xứ và trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh đối với hàng hóa mà mình cung cấp.

Những vấn đề cơ quan điều tra cần đặc biệt làm rõ

Theo luật sư, để giải quyết thấu đáo vụ việc, cơ quan điều tra cần tập trung vào ít nhất 6 nhóm vấn đề.

Thứ nhất, nguồn gốc thực sự của số kim cương: Hàng hóa được đưa từ quốc gia nào, qua cửa khẩu nào, bằng phương thức nào, ai tổ chức vận chuyển và ai là người đứng sau đường dây?

Thứ hai, giá trị thực tế của hàng hóa: Phải xác định chính xác số lượng, chủng loại, chất lượng, giá trị từng viên kim cương và tổng giá trị hàng hóa làm căn cứ xác định trách nhiệm hình sự.

Thứ ba, đường đi của hàng hóa sau khi nhập lậu: Từ người nhập khẩu bất hợp pháp đến người trung gian, doanh nghiệp, cơ sở chế tác, hệ thống bán lẻ và người tiêu dùng.

Thứ tư, vấn đề chứng từ và hợp thức hóa: Có hay không việc lập hóa đơn, chứng từ không đúng thực tế; sử dụng hồ sơ giả; kê khai sai nguồn gốc, xuất xứ; thay đổi thông tin sản phẩm hoặc thực hiện những thủ đoạn khác nhằm biến hàng nhập lậu thành hàng hóa có vẻ hợp pháp.

Thứ năm, nhận thức và lỗi của từng cá nhân trong doanh nghiệp: Ai biết? Ai phải biết? Ai có trách nhiệm kiểm tra? Ai đã ký chứng từ? Ai phê duyệt việc nhập kho, xuất kho, chế tác và bán hàng?

Thứ sáu, quyền lợi của người tiêu dùng: Có bao nhiêu sản phẩm đã được bán ra thị trường, khách hàng nào đã mua, sản phẩm còn tồn tại hay đã được chuyển nhượng, việc thu hồi hoặc xử lý như thế nào và ai phải chịu trách nhiệm hoàn trả, bồi thường nếu có thiệt hại.

Cần giải pháp gì để ngăn hàng lậu "đi sâu" vào thị trường?

Từ những vụ việc trên, luật sư Đặng Văn Cường cho rằng cần nhìn nhận quản lý thị trường theo hướng quản lý cả chuỗi cung ứng chứ không chỉ kiểm soát tại cửa khẩu. Một viên kim cương nhập lậu có thể chỉ là một vật thể rất nhỏ, nhưng khi đi qua nhiều công đoạn, được chế tác, gắn vào trang sức, lập chứng từ và bán cho người tiêu dùng thì việc truy xuất nguồn gốc trở nên rất khó khăn. Vì vậy, cần tăng cường truy xuất nguồn gốc điện tử đối với kim cương, đá quý và hàng hóa có giá trị cao, xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông giữa hải quan, thuế, quản lý thị trường, công an và các cơ quan quản lý chuyên ngành.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp kinh doanh vàng bạc, đá quý cũng cần xây dựng quy trình kiểm soát nội bộ chặt chẽ hơn: kiểm tra nguồn gốc, hồ sơ nhập khẩu, chứng từ, hóa đơn, đối tác cung ứng, người giao nhận, số lượng, chất lượng và lịch sử giao dịch của từng lô hàng. Đặc biệt, cần nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu doanh nghiệp. Một doanh nghiệp kinh doanh hàng hóa có giá trị đặc biệt lớn mà không có cơ chế kiểm soát nguồn gốc thì không thể chỉ giải thích bằng lý do "nhân viên thực hiện sai".
Tuy nhiên, trách nhiệm cũng phải được cá thể hóa. Không thể vì một vụ án mà mặc nhiên coi tất cả doanh nghiệp, nhân viên hoặc người tiêu dùng có liên quan đến sản phẩm là có sai phạm. Mọi kết luận phải dựa trên chứng cứ và phải phân biệt rõ người phạm tội, người có lỗi, người vi phạm hành chính và người tiêu dùng ngay tình.

Một thông điệp cần được đặt ra, "điều quan trọng nhất của những vụ án như thế này không chỉ là xử lý một đường dây buôn lậu, mà là khôi phục niềm tin của người dân vào thị trường và vào các thương hiệu kinh doanh chính thức". Một thị trường lành mạnh phải bảo đảm ba yếu tố: hàng hóa hợp pháp – nguồn gốc minh bạch – trách nhiệm được truy đến đúng chủ thể, luật sư bày tỏ quan điểm.

Đối với kim cương, đá quý, nơi mà người tiêu dùng thường phải bỏ ra một khoản tiền rất lớn dựa trên niềm tin về chất lượng, nguồn gốc và uy tín thương hiệu, thì yêu cầu này càng cao. Nếu hàng hóa bất hợp pháp có thể đi xuyên qua biên giới, đi qua nhiều tầng trung gian và cuối cùng xuất hiện trong một hệ thống bán lẻ hợp pháp, thì đó là dấu hiệu cho thấy lỗ hổng quản trị chuỗi cung ứng cần được nhìn nhận nghiêm túc.

Vì vậy, xử lý hình sự là cần thiết nhưng chưa đủ. Cùng với việc điều tra, truy tố, xét xử nghiêm minh những người cố ý vi phạm, cần xây dựng cơ chế kiểm soát nguồn gốc hàng hóa tốt hơn, minh bạch hơn và có khả năng truy xuất đến từng mắt xích. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là "bắt được người buôn lậu", mà phải làm cho hàng lậu không còn khả năng dễ dàng biến thành hàng hóa hợp pháp trên thị trường và người tiêu dùng ngay tình không phải trở thành người gánh chịu hậu quả của hành vi phạm pháp mà họ không hề biết.