Mùa quả thơm nơi đầu nguồn biên giới

Những ngày cuối tháng 3, chúng tôi có dịp đến thăm thôn Bản Trang, xã Trịnh Tường. Bản Trang là vùng đất ven sông Hồng, nơi đồng bào Dao tuyển sinh sống. Trước đây thôn Bản Trang không có gì nổi bật vì đời sống người dân còn nhiều khó khăn. Tuy nằm bên sông Hồng, đất đai rộng rãi, nhưng diện tích ruộng không nhiều, những quả đồi như mâm xôi chỉ để cho cỏ, cây bụi mọc hoang vì đất đai khô khốc, khí hậu oi nóng, không phù hợp với cấy lúa, chỉ có thể trồng ngô, sắn, nhưng hiệu quả kinh tế thấp.

Vậy nhưng, hôm nay trở lại Bản Trang, tôi không tin vào mắt mình khi khu đồi trọc năm nào giờ là những nương dứa phủ xanh cả dải đất ven sông Hồng từ Bản Trang đến Bầu Bàng. Cuối xuân, khi tiết trời ấm áp, những nương dứa đang vào vụ chín, hương dứa thơm nức lan tỏa theo gió từ sông Hồng vào tận thôn. Chỉ cần hít căng lồng ngực mùi thơm hấp dẫn như mật ong rừng ấy cũng đủ làm cho tâm hồn sảng khoái.

Buổi sớm tranh thủ khi mặt trời chưa lên cao, không khí còn dịu mát, bà Phàn Thị Tâm cùng người dân trong thôn khẩn trương lên nương thu hoạch dứa bán cho thương lái. Cầm trên tay quả dứa chín vàng nặng tới 1,5 kg, bà Tâm bảo gia đình tôi trồng dứa từ cách đây 16 năm, nhưng chưa năm nào vui như năm nay vì dứa được mùa, được giá. Gia đình bà Tâm trồng 3 vạn cây dứa, năm nay thu hoạch được khoảng 15 tấn quả, tăng 5 tấn so với năm trước. Đặc biệt, giá dứa lên tới 6.000 - 7.000 đồng/kg (tăng 1.000 đồng/kg so với năm 2025), đem lại nguồn thu trên 100 triệu đồng cho gia đình bà Tâm.

Cùng với gia đình bà Tâm, các hộ đồng bào Dao tuyển thôn Bản Trang cũng đang rộn ràng thu hoạch dứa bán cho một số công ty về tận thôn thu mua. Những quả dứa xanh “mở mắt” căng tròn, những quả dứa chín được nắng vàng ruộm trên nương chờ tay người thu hái. Trong khi những phụ nữ Dao tuyển cẩn thận vào vườn hái dứa cho vào gùi thì những thanh niên vạm vỡ chở những gùi dứa nặng tới hơn 100 kg đến điểm tập kết. Những chuyến xe ô tô theo đường bê tông mới ra tận bờ sông Hồng thu mua dứa cho bà con. Bầu không khí trên các nương dứa ven sông Hồng vui như ngày hội Hát qua làng.

Là người dân sinh ra và lớn lên ở vùng đất Trịnh Tường, ông Lý Minh Xuân, năm nay 65 tuổi là người hiểu rõ lịch sử của các thôn, bản ven sông Hồng. Ông Xuân bảo, trước đây thôn Bản Trang vốn là nơi đồng bào dân tộc Giáy sinh sống lâu đời, còn các thôn Minh Trang, Tân Hào, Sơn Hà là nơi đồng bào người Kinh dưới xuôi lên khai hoang, lập nghiệp từ năm 1964 đến 1966.

Khi xảy ra chiến sự biên giới ngày 17/2/1979, Nhân dân khu vực biên giới di chuyển hết, cộng đồng người Giáy ở Bản Trang cũng di chuyển đi nơi khác sinh sống, không quay trở lại. Một khoảng thời gian dài những năm sau đó, khu vực ven sông Hồng không có ai dám ra ở vì cây cối, lau sậy hoang vu, tình hình an ninh, trật tự phức tạp, tiềm ẩn nhiều nguy hiểm.

Đến năm 1988, khi tình hình biên giới đã ổn định, Đảng, Nhà nước chủ trương vận động Nhân dân ra khu vực biên giới phát triển kinh tế, bảo vệ biên cương. Nhờ sự quan tâm hỗ trợ của Nhà nước, người dân các thôn phía trong tích cực di chuyển ra vùng đất ven sông Hồng. Riêng thôn Bản Trang có khoảng 25 hộ dân là đồng bào Dao tuyển ở thôn Nậm Chỏn di chuyển ra làm nhà, xây dựng cuộc sống mới.

Ngày đó, nơi vùng đất ven sông tưởng rằng việc phát triển kinh tế sẽ thuận lợi, nhưng thực tế là người dân gặp rất nhiều khó khăn. Mặc dù thổ nhưỡng là đất bãi bồi khá màu mỡ, các đồi mâm xôi là đất phù sa cổ rộng rãi, nhưng do khí hậu khô nóng, nên trồng cây gì cũng khó. Trước đây, bà con chỉ trồng ngô, trồng sắn nhưng thu nhập chẳng đáng bao nhiêu. Sau đó, dự án trồng cây cao su được triển khai nhưng không đem lại hiệu quả kinh tế.

Năm 2008, bà Phàn Tả Mẩy, bà Lý Thị Xuân là những người Dao tuyển đầu tiên mang cây dứa về trồng ở thôn Bản Trang. Không giống những loại cây khác, cây dứa hợp với đất phù sa cổ, lại chịu được nắng nóng, nên phát triển rất tốt. Cây dứa chắt chiu dinh dưỡng của vùng đất phù sa cổ mà lớn lên, quả nào cũng to, mắt dứa căng mọng, chỉ sau 1 năm đã đến vụ thu hoạch. Bổ những quả dứa chín vàng nơi vùng đất thượng nguồn sông Hồng, quả nào cũng thơm ngọt như mật ong, đồng bào Dao tuyển nơi đây vui như bắt được vàng.

Vậy nhưng, hành trình đưa cây dứa trở thành “mũi nhọn” kinh tế nơi đầu nguồn “sông Mẹ” không hề dễ dàng mà trải qua nhiều thăng trầm, gian khó. Có những thời điểm giá dứa thấp, quả dứa đến vụ chín mà không có người thu mua, nhiều hộ dân đành phải bỏ dứa, quay lại với cây sắn, cây ngô. Từ năm 2024 trở lại đây, khi một số doanh nghiệp ở khu vực Bản Lầu sang Trịnh Tường thu mua, thì giá dứa tăng lên, bà con nhận thấy cơ hội giảm nghèo từ cây dứa đã đến, nhiều hộ dân mở rộng diện tích trồng dứa để nâng cao thu nhập.

Trò chuyện với chúng tôi, chị Lý Thị Đanh - Trưởng thôn Bản Trang cho biết: “Năm 2025, người dân thôn Bản Trang không chỉ yên tâm trồng dứa vì có đầu ra ổn định, mà còn được Nhà nước hỗ trợ phân bón và hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc cây dứa nên các hộ tích cực trồng dứa. Từ vài héc ta nhỏ lẻ, đến nay, vùng ven sông Hồng, xã Trịnh Tường đã có 55 ha dứa, tập trung chủ yếu ở Bản Trang, thu hoạch 1.650 tấn quả, đem lại nguồn thu khoảng 10 tỷ đồng.

Thôn Bản Trang có 60 hộ dân đều là đồng bào Dao tuyển, nhờ bà con chăm chỉ lao động sản xuất, đến nay chỉ còn 5 hộ nghèo. Mấy năm trở lại đây, nhiều hộ có thêm nguồn thu đáng kể từ cây dứa, có tiền xây nhà, nâng cao chất lượng cuộc sống. Người dân mong muốn thời gian tới Nhà nước tiếp tục quan tâm hỗ trợ phân bón, kỹ thuật, giúp người dân liên kết với các doanh nghiệp thu mua dứa để yên tâm sản xuất, biến dải đất “Nơi con sông Hồng chảy vào đất Việt” thành vùng dứa lớn, đem lại cuộc sống ấm no.

Chia tay thôn Bản Trang - nơi thượng nguồn sông Hồng, chúng tôi hòa cùng niềm vui với đồng bào vùng cao nơi đây giữa mùa dứa chín thơm. Những quả dứa căng mọng được thu hái từ bàn tay chăm chỉ, cần cù lao động của đồng bào Dao tuyển, lắng đọng hương vị của nắng gió biên cương, phù sa biên ải đang theo những chuyến xe đến khắp mọi miền, trở thành món quà ý nghĩa từ vùng đất đầu nguồn “sông Mẹ”.

Trình bày: Thanh Ba