Mức sinh thấp: Bài toán không chỉ là sinh đủ hai con

Mức sinh thấp kéo dài, chênh lệch giữa các địa phương

Theo Cục Thống kê, tổng tỷ suất sinh (TFR) của Việt Nam năm 2025 đạt 1,93 con/phụ nữ, tăng nhẹ so với mức 1,91 của năm 2024 nhưng vẫn thấp hơn mức sinh thay thế 2,1 con/phụ nữ. Trước đó, chỉ số này giảm từ 2,11 con/phụ nữ năm 2021 xuống 2,01 năm 2022 và 1,96 năm 2023.

Đáng chú ý, mức sinh không giảm đồng đều trên cả nước. Theo thông tin của Cục Dân số, Bộ Y tế, năm 2025, trong 34 tỉnh, thành phố, có 11 địa phương có mức sinh dưới 2 con/phụ nữ, 19 địa phương đạt từ 2,2 con/phụ nữ trở lên và 4 địa phương ở quanh mức sinh thay thế. TP Hồ Chí Minh có mức sinh thấp nhất, 1,51 con/phụ nữ, trong khi Điện Biên cao nhất với 2,91 con/phụ nữ.

Sự chênh lệch này cho thấy Việt Nam đang đối mặt với bài toán dân số phức tạp: nhiều đô thị và khu vực phát triển kinh tế phải tìm cách ngăn đà giảm sinh, trong khi một số địa phương vẫn cần giải quyết những vấn đề dân số đặc thù.

Ảnh minh hoạ

Mức sinh thấp kéo dài có thể làm thu hẹp lực lượng lao động trong tương lai, đẩy nhanh quá trình già hóa dân số và gia tăng sức ép lên hệ thống an sinh xã hội. Năm 2025, nhóm dân số từ 60 tuổi trở lên chiếm khoảng 14,5%, tăng so với 14% năm 2024; trong khi tỷ trọng trẻ em từ 0-14 tuổi giảm từ 23,5% xuống 22,8%.

Điều này đặt ra một yêu cầu kép: Việt Nam vừa phải khuyến khích sinh đủ hai con, vừa phải chuẩn bị tốt cho một xã hội ngày càng nhiều người cao tuổi.

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế, Chủ tịch Hội Kế hoạch hóa gia đình Việt Nam Đỗ Xuân Tuyên, mức sinh thấp và tiếp tục có xu hướng giảm, già hóa dân số nhanh là những thách thức lớn của công tác dân số hiện nay. Ngành dân số vì thế cần có bước chuyển mạnh mẽ hơn cả về tư duy và phương pháp thực hiện.

Trong câu chuyện mức sinh, mục tiêu cuối cùng không phải là buộc người dân phải sinh con, mà là tạo điều kiện để những người muốn có hai con có thể thực hiện mong muốn đó.

Một xã hội mà phụ nữ không phải lựa chọn giữa sự nghiệp và việc sinh con; người cha có thể tham gia chăm sóc con; trẻ em được tiếp cận dịch vụ giáo dục, y tế chất lượng; gia đình trẻ có điều kiện tiếp cận nhà ở và dịch vụ chăm sóc trẻ - đó mới là nền tảng bền vững để mức sinh phục hồi.

Vì sao người trẻ ngày càng ngại sinh con?

Đằng sau xu hướng giảm sinh là những thay đổi trong lối sống, quan niệm về hôn nhân và điều kiện kinh tế của các gia đình. Kết hôn muộn, sinh con muộn, lựa chọn sinh ít con hoặc chỉ sinh một con ngày càng trở nên phổ biến.

Tại các đô thị, chi phí nhà ở, giáo dục, y tế và chăm sóc trẻ có thể tạo áp lực đáng kể lên ngân sách gia đình. Cùng với đó là nỗi lo về việc làm, thu nhập và khả năng cân bằng giữa công việc với trách nhiệm chăm sóc con cái.

Với nhiều phụ nữ, sinh con còn có thể đồng nghĩa với gián đoạn công việc, giảm cơ hội thăng tiến hoặc phải đối mặt với áp lực trở lại thị trường lao động sau thời gian nghỉ sinh. Khi thiếu dịch vụ chăm sóc trẻ phù hợp và sự chia sẻ trách nhiệm từ người cha, việc sinh thêm con càng trở thành quyết định khó khăn.

Bởi vậy, lựa chọn sinh ít con không thể chỉ được lý giải bằng nhận thức hay mong muốn cá nhân. Đó còn là kết quả của những tính toán thực tế về điều kiện sống và khả năng bảo đảm tương lai cho con.

Muốn người trẻ cân nhắc sinh đủ hai con, việc truyền thông về giá trị gia đình cần đi cùng các giải pháp cụ thể giúp giảm gánh nặng kinh tế, bảo vệ cơ hội nghề nghiệp và tạo điều kiện để cha mẹ chăm sóc con tốt hơn.

Chính sách dân số chuyển hướng sang hỗ trợ sinh và nuôi con

Trước xu hướng mức sinh giảm, Việt Nam đang từng bước chuyển trọng tâm chính sách từ điều chỉnh mức sinh theo từng vùng sang mục tiêu đạt và duy trì mức sinh thay thế trên toàn quốc.

Luật Dân số số 113/2025/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, tạo hành lang pháp lý cho định hướng này. Luật khẳng định quyền quyết định số con, thời điểm sinh con và khoảng cách giữa các lần sinh của cá nhân, cặp vợ chồng, đồng thời bổ sung các chính sách khuyến khích sinh con.

Đáng chú ý, lao động nữ sinh con thứ hai được nghỉ thai sản 7 tháng, trong khi lao động nam được nghỉ 10 ngày làm việc khi vợ sinh con thứ hai. Những quy định này hướng tới hỗ trợ người lao động, tăng sự tham gia của người cha trong chăm sóc con và giảm một phần áp lực khi gia đình có thêm thành viên.

Ngày 13/2/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 291/QĐ-TTg, phê duyệt Chương trình Bảo đảm mức sinh thay thế trên toàn quốc đến năm 2030. Chương trình đặt mục tiêu tăng trung bình 2% tổng tỷ suất sinh mỗi năm; trên 95% các cặp vợ chồng, nam nữ trong độ tuổi sinh đẻ được cung cấp thông tin về kết hôn, sinh con; đồng thời hướng tới 100% tỉnh, thành phố thực hiện chính sách hỗ trợ sinh và nuôi con.

Theo định hướng này, các địa phương căn cứ điều kiện kinh tế - xã hội và khả năng cân đối ngân sách để xây dựng chính sách phù hợp, ưu tiên nơi có mức sinh dưới mức thay thế. Ngày 17/4/2026, Bộ Y tế tiếp tục ban hành Quyết định 1069/QĐ-BYT nhằm triển khai chương trình trên phạm vi cả nước.

Tạo điều kiện để người dân thực hiện mong muốn sinh con

Mức sinh năm 2025 tăng nhẹ so với năm trước là tín hiệu đáng chú ý, nhưng chưa đủ để khẳng định xu hướng giảm sinh đã được đảo ngược. Bài toán đặt ra không chỉ là khuyến khích các gia đình sinh thêm con, mà còn phải bảo đảm họ có điều kiện nuôi dạy con và duy trì chất lượng cuộc sống.

Điều đó đòi hỏi các chính sách dân số cần gắn với nhà ở, việc làm, giáo dục, y tế và hệ thống dịch vụ chăm sóc trẻ. Môi trường làm việc thân thiện với gia đình, chế độ nghỉ sinh phù hợp, cơ hội trở lại công việc sau sinh và sự chia sẻ trách nhiệm giữa cha mẹ cũng là những yếu tố quan trọng.

Mục tiêu cuối cùng không phải buộc người dân phải sinh con, mà là giúp những người mong muốn có hai con có thể thực hiện lựa chọn ấy mà không phải đánh đổi quá lớn về kinh tế và nghề nghiệp.

Khi gia đình trẻ có điều kiện sống ổn định, phụ nữ không phải đơn độc gánh vác việc chăm sóc con và trẻ em được tiếp cận các dịch vụ thiết yếu, chính sách khuyến sinh mới có cơ hội tạo ra thay đổi bền vững. Đó không chỉ là giải pháp cho bài toán dân số, mà còn là sự đầu tư cho nguồn nhân lực và tương lai của đất nước.

Nhằm góp phần nâng cao nhận thức của người dân về chính sách dân số, Cục Dân số (Bộ Y tế) phát động các cuộc thi tìm hiểu chính sách pháp luật dân số trong tình hình mới.

Trong đó, Cuộc thi 1 với chủ đề “Duy trì mức sinh thay thế” được tổ chức theo hình thức trực tuyến trên phạm vi toàn quốc. Cuộc thi diễn ra từ 0h ngày 10/9 đến 24h ngày 10/10/2026, tập trung tìm hiểu vai trò của cá nhân, cặp vợ chồng trong việc kết hôn, sinh con và duy trì mức sinh thay thế; đồng thời nâng cao nhận thức về phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống.