Muốn có nhân lực chất lượng cao, cần đổi cách đầu tư cho đại học

 Cần xây dựng chương trình quốc gia phát triển nhân tài công nghệ chiến lược từ bậc phổ thông đến đại học và sau đại học

Yêu cầu này càng rõ trong quá trình triển khai Nghị quyết 57 và Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị. Thực tế tại các cơ sở giáo dục đại học cho thấy, nguồn tuyển có thể tăng nhưng nếu năng lực đào tạo không theo kịp thì khó chuyển hóa thành nguồn nhân lực chất lượng cao.

Đầu tư cho đại học không chỉ là “phần cứng”

GS.TS.BS Trần Diệp Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Y Dược TPHCM, cho rằng đầu tư phát triển một trường đại học gồm hai hợp phần: cơ sở vật chất, trang thiết bị và phát triển đội ngũ, thể chế, chương trình đào tạo.

Nếu cơ sở vật chất, thiết bị có định mức, đơn giá tương đối rõ để thẩm định và quản lý, thì đầu tư cho đội ngũ và chương trình phức tạp hơn. Đây là những yếu tố tác động trực tiếp đến năng lực chuyên môn của con người, cần tiêu chí đánh giá chuyên sâu và thời gian dài mới có thể đánh giá đầy đủ hiệu quả.

Theo GS.TS.BS Trần Diệp Tuấn, thời gian qua, nguồn lực thường được chú trọng nhiều hơn cho “phần cứng”, trong khi “phần mềm” chưa được quan tâm tương xứng. Vì vậy, Chính phủ và các bộ, ngành cần quan tâm hơn tới đầu tư cho đội ngũ, thể chế và chương trình, bởi đây thực chất là đầu tư vào nguồn lực con người.

Với khối ngành sức khỏe, chất lượng đào tạo còn phụ thuộc trực tiếp vào điều kiện thực hành. Sinh viên, học viên phải thực hành lâm sàng trên người bệnh, trong khi nhiều bệnh viện tuyến trên và cơ sở thực hành đang quá tải. Tại một số nơi, số lượng sinh viên thực tập vượt khả năng tiếp nhận, ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo.

Từ thực tế này, GS.TS.BS Trần Diệp Tuấn đề xuất có cơ chế gắn kết chặt chẽ hơn giữa bệnh viện thực hành với các trường đại học khối ngành sức khỏe, đồng thời phân bổ hợp lý lượng sinh viên thực tập trong toàn hệ thống bệnh viện và cơ sở y tế.

GS.TS Tuấn cũng đề nghị Chính phủ sớm bố trí nguồn kinh phí phù hợp cho Hội đồng Y khoa Quốc gia. Theo lộ trình, từ năm 2027 sẽ tổ chức kỳ thi đánh giá năng lực đối với 4 chức danh bác sĩ; Trường Đại học Y Dược TPHCM được giao phối hợp với các cơ sở đào tạo y khoa trên cả nước chuẩn bị các điều kiện cho kỳ thi.

Nguồn tuyển tăng, nhưng năng lực đào tạo còn điểm nghẽn

Nếu đào tạo y khoa cho thấy yêu cầu đầu tư phải gắn với đội ngũ và môi trường thực hành, thì các lĩnh vực công nghệ chiến lược đặt ra yêu cầu cao về phòng thí nghiệm, hạ tầng tính toán và đội ngũ chuyên gia.

GS.TS Lê Anh Tuấn, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội, cho biết ước tính đến năm 2030 cần khoảng 50.000 nhân lực bán dẫn và 10.000 chuyên gia AI trình độ cao.

Nguồn tuyển đầu vào đang có tín hiệu tích cực. Trong khoảng 633.000 sinh viên dự kiến nhập học năm 2026, khối STEM chiếm 33,6%. Tuy nhiên, nguồn tuyển tốt mới chỉ là điều kiện đầu vào. Để biến lực lượng này thành kỹ sư, nhà nghiên cứu và chuyên gia công nghệ trình độ cao, các cơ sở đào tạo vẫn phải giải quyết nhiều điểm nghẽn.

Theo GS.TS Lê Anh Tuấn, đó là thiếu giảng viên và chuyên gia hàng đầu, thiếu phòng thí nghiệm hiện đại, hạ tầng tính toán còn manh mún và chương trình đào tạo chưa theo kịp công nghệ. Khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu doanh nghiệp cũng còn lớn khi doanh nghiệp cần nhân lực nhưng sinh viên mới tốt nghiệp thiếu trải nghiệm thực tế.

Vì vậy, Đại học Bách khoa Hà Nội đang điều chỉnh tổ chức đào tạo, chuyển dần từ chương trình chuẩn sang các chương trình liên ngành, tài năng, quốc tế hóa; đồng thời tăng đào tạo sau đại học gắn với nghiên cứu và doanh nghiệp.

Nhà trường cũng thúc đẩy doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, từ xây dựng chương trình, xác định chuẩn đầu ra, cung cấp bài toán thực tế, đầu tư và chia sẻ phòng thí nghiệm đến tổ chức thực tập và tuyển dụng.

Chuyển từ cấp kinh phí theo số người học sang đặt hàng theo kết quả

Từ những điểm nghẽn trên, Đại học Bách khoa Hà Nội kiến nghị đổi mới cơ chế đầu tư cho đào tạo nhân lực công nghệ chiến lược theo hướng tập trung vào một số cơ sở giáo dục đại học có đủ năng lực dẫn dắt.

Nguồn lực cần ưu tiên cho phòng thí nghiệm, xưởng thực tập, thực hành, trung tâm chế thử dùng chung và các trung tâm xuất sắc, kết hợp đào tạo trình độ cao với nghiên cứu mạnh.

Đáng chú ý, cơ chế tài chính cần từng bước chuyển từ cấp kinh phí theo số lượng người học sang đặt hàng theo năng lực, kết quả đầu ra và tác động của sản phẩm công nghệ được thương mại hóa.

Cùng với nguồn lực Nhà nước, cần có chính sách thuế và tài chính phù hợp để khuyến khích doanh nghiệp cấp học bổng, đầu tư phòng thí nghiệm và đặt hàng nghiên cứu.

Ở tầm dài hạn, Đại học Bách khoa Hà Nội đề xuất xây dựng chương trình quốc gia phát triển nhân tài công nghệ chiến lược từ phổ thông đến đại học và sau đại học, gắn với học bổng cạnh tranh, phòng thí nghiệm hiện đại, cố vấn quốc tế, các dự án quốc gia và cơ chế tuyển dụng, đãi ngộ đặc biệt.

Từ y tế đến công nghệ chiến lược, thực tế cho thấy muốn có nhân lực chất lượng cao thì cách đầu tư cho đại học cũng phải thay đổi. Trọng tâm không chỉ là tăng nguồn lực, mà là đầu tư đúng vào đội ngũ, chương trình, thực hành và nghiên cứu; đồng thời chuyển dần từ phân bổ theo số lượng người học sang đặt hàng theo năng lực và kết quả.

Đây là nền tảng để giáo dục đại học không chỉ đào tạo người học tốt nghiệp, mà thực sự tạo ra đội ngũ chuyên gia và năng lực công nghệ phục vụ phát triển đất nước.