Mỹ căng thẳng với đồng minh vì bất đồng liên quan đến Iran

Động thái cứng rắn của Nhà Trắng lập tức làm dấy lên lo ngại về nguy cơ rạn nứt nghiêm trọng giữa Washington và một đồng minh lâu năm trong Liên minh châu Âu (EU) cũng như Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO).

Phát biểu trước báo giới trong cuộc gặp Thủ tướng Đức Friedrich Merz tại Nhà Trắng, ông Trump chỉ trích Tây Ban Nha, đồng thời tiết lộ đã yêu cầu Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent “cắt đứt mọi giao dịch” với quốc gia này.

“Chúng tôi sẽ cắt toàn bộ thương mại với Tây Ban Nha. Chúng tôi không muốn dính dáng gì đến Tây Ban Nha”, ông Trump nói, nhấn mạnh rằng ông có quyền dừng mọi hoạt động kinh doanh liên quan đến Madrid, thậm chí áp đặt lệnh cấm vận nếu cần thiết. Nhà lãnh đạo Mỹ cho rằng Tây Ban Nha “không có gì mà Mỹ cần”, đồng thời để ngỏ khả năng sử dụng các công cụ pháp lý nhằm gia tăng sức ép kinh tế.

Một chiếc máy bay Boeing KC-135 Stratotanker của Không quân Mỹ di chuyển trên đường băng tại Căn cứ Không quân Moron, miền nam Tây Ban Nha. Ảnh Reuters.

Bất đồng từ quyết định quân sự

Căng thẳng giữa hai bên leo thang sau khi chính phủ Tây Ban Nha tuyên bố không cho phép các căn cứ quân sự của nước này bị sử dụng để tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Iran. Quyết định này được đưa ra trong bối cảnh Mỹ và Israel gia tăng hoạt động quân sự tại Trung Đông, khiến nhiều quốc gia châu Âu tỏ ra thận trọng trước nguy cơ xung đột lan rộng.

Sau động thái của Madrid, Mỹ đã điều chuyển 15 máy bay, bao gồm các máy bay tiếp dầu, khỏi hai căn cứ Rota và Moron ở miền nam Tây Ban Nha. Đây là những cơ sở quân sự có vai trò chiến lược trong các hoạt động của Mỹ tại Địa Trung Hải và khu vực lân cận.

Ông Trump cũng nhân cơ hội này nhắc lại việc Madrid không hưởng ứng lời kêu gọi của Washington yêu cầu tất cả thành viên NATO nâng chi tiêu quốc phòng lên mức 5% GDP. Theo ông, việc Tây Ban Nha không đạt các mục tiêu chi tiêu quốc phòng đã thống nhất cho thấy nước này chưa chia sẻ đầy đủ gánh nặng an ninh chung.

Tại cuộc họp, ông Trump công khai hỏi ý kiến Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer về khả năng cắt đứt thương mại với Tây Ban Nha. Ông Greer đáp rằng chính quyền hiểu rõ tổng thống có thể sử dụng các công cụ thương mại để bảo đảm an ninh quốc gia và kinh tế nếu thấy cần thiết.

Bộ trưởng Tài chính Bessent cho biết thêm rằng Tòa án Tối cao Mỹ đã xác nhận quyền áp đặt cấm vận của tổng thống theo Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA). Theo ông, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ và Bộ Thương mại sẽ bắt đầu xem xét các biện pháp nhằm trừng phạt Tây Ban Nha theo những quy định thương mại khác, nếu Nhà Trắng quyết định tiến xa hơn.

Tranh luận pháp lý và giới hạn quyền lực

Tuy nhiên, theo Reuters, nhiều học giả luật thương mại cho rằng việc áp đặt lệnh cấm vận toàn diện đối với một đồng minh NATO sẽ vấp phải những rào cản pháp lý đáng kể. Theo quy định của IEEPA, tổng thống Mỹ chỉ có thể sử dụng quyền hạn đặc biệt này khi tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia, đồng thời xác định quốc gia bị nhắm tới là “mối đe dọa bất thường và đặc biệt” đối với an ninh hoặc chính sách đối ngoại của Mỹ.

Giáo sư luật Peter Shane của Đại học New York nhận định rằng rất khó lập luận việc Tây Ban Nha từ chối cho Mỹ sử dụng căn cứ không quân để tiến hành một cuộc tấn công không bị khiêu khích vào Iran lại cấu thành mối đe dọa ở mức độ như vậy. Theo ông, nếu Nhà Trắng muốn tiến hành cấm vận, họ sẽ phải đưa ra cơ sở pháp lý và lập luận thuyết phục hơn trước công luận cũng như hệ thống tư pháp.

Bên cạnh đó, các chuyên gia cảnh báo một lệnh cấm vận toàn diện có thể gây tác động ngược trở lại đối với doanh nghiệp và người tiêu dùng Mỹ, trong bối cảnh hai nền kinh tế có quan hệ thương mại tương đối cân bằng.

Phản ứng từ Madrid

Chính phủ Tây Ban Nha nhanh chóng ra tuyên bố đáp trả, nhấn mạnh Mỹ cần tôn trọng quyền tự chủ của doanh nghiệp tư nhân, luật pháp quốc tế và các thỏa thuận thương mại song phương giữa Washington và EU. Madrid khẳng định các quyết định liên quan đến việc sử dụng lãnh thổ cho mục đích quân sự là vấn đề chủ quyền quốc gia.

Giới chức Tây Ban Nha cho biết nước này có đủ nguồn lực để hạn chế tác động tiềm tàng của một lệnh cấm vận, đồng thời sẵn sàng hỗ trợ các ngành kinh tế có thể bị ảnh hưởng. Tuy vậy, Madrid tái khẳng định sẽ tiếp tục thúc đẩy thương mại tự do và hợp tác kinh tế với các đối tác quốc tế, bao gồm cả Mỹ.

Tây Ban Nha hiện là quốc gia xuất khẩu dầu ô liu lớn nhất thế giới, đồng thời cung cấp phụ tùng ô tô, thép và hóa chất cho thị trường Mỹ. So với một số nền kinh tế châu Âu phụ thuộc lớn vào xuất khẩu sang Mỹ, Tây Ban Nha được đánh giá ít dễ tổn thương hơn trước các biện pháp trừng phạt kinh tế từ Washington.

Theo dữ liệu của Cục Điều tra Dân số Mỹ, trong năm 2025, Mỹ ghi nhận thặng dư thương mại với Tây Ban Nha năm thứ tư liên tiếp, đạt 4,8 tỷ USD. Kim ngạch xuất khẩu của Mỹ sang Tây Ban Nha đạt 26,1 tỷ USD, trong khi nhập khẩu ở mức 21,3 tỷ USD. Đáng chú ý, xuất khẩu dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng của Mỹ sang Tây Ban Nha đã tăng mạnh trong những năm gần đây, phản ánh sự gắn kết ngày càng lớn về năng lượng giữa hai nước.

Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố có thể áp đặt lệnh cấm vận thương mại toàn diện đối với Tây Ban Nha. Ảnh Reuters.

Sức ép nội khối NATO

Phát biểu cùng ông Trump, Thủ tướng Đức Merz cho biết châu Âu đang gây sức ép lên Tây Ban Nha về vấn đề chi tiêu quốc phòng. Theo ông, các nước thành viên NATO đã thống nhất mục tiêu nâng mức chi tiêu lên 3% hoặc 3,5% GDP trong giai đoạn trước mắt, như một bước tiến tới mục tiêu cao hơn mà Washington đề xuất.

“Chúng tôi đang cố gắng thuyết phục Tây Ban Nha đạt mức 3% hoặc 3,5% GDP mà chúng tôi đã thống nhất trong NATO”, ông Merz nói. “Tây Ban Nha là quốc gia duy nhất chưa sẵn sàng chấp nhận điều đó, và chúng tôi đang nỗ lực để họ hiểu rằng đây là một phần của an ninh chung mà tất cả chúng ta phải tuân thủ”.

Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez thời gian qua đã nhiều lần vấp phải sự không hài lòng từ ông Trump. Ngoài vấn đề căn cứ quân sự, Madrid còn từ chối cho các tàu chở vũ khí tới Israel cập cảng Tây Ban Nha - một quyết định được cho là xuất phát từ quan điểm chính sách đối ngoại độc lập và thận trọng hơn trước các cuộc xung đột ở Trung Đông.

Những diễn biến mới nhất cho thấy nguy cơ rạn nứt ngày càng sâu giữa Washington và Madrid, trong bối cảnh môi trường an ninh quốc tế biến động mạnh. Nếu lời đe dọa cấm vận được hiện thực hóa, quan hệ song phương Mỹ – Tây Ban Nha có thể bước vào giai đoạn căng thẳng nhất trong nhiều năm, đồng thời tạo thêm áp lực đối với sự đoàn kết nội khối NATO giữa lúc các đồng minh phương Tây đang đối mặt với hàng loạt thách thức địa chính trị.

Duy Tiến