Mỹ - Israel 'lợi bất cập hại' khi tiêu diệt loạt lãnh đạo cấp cao Iran

Hôm 17/3, Israel ca ngợi việc ám sát Ali Larijani - Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran - như một kỳ tích về tình báo và sức mạnh quân sự.

Tuy nhiên, theo New York Times, cái chết của ông Larijani dấy lên nghi vấn lớn: Liệu Israel ráo riết hạ sát hàng loạt lãnh đạo Iran vì đó là con đường ngắn nhất để đạt được các mục tiêu quân sự, hay đơn giản chỉ vì họ có thể làm thế?

Cách tiếp cận này ẩn chứa rủi ro theo cách khó lường, đặc biệt có nguy cơ khiến Mỹ và Israel khó tìm lối thoát trong cuộc chiến này.

Mất đi người tạo đồng thuận

Một số nhà phân tích Israel cho rằng có cơ sở chứng minh chiến thuật này sẽ làm suy yếu Iran, khiến nước này phát tín hiệu sẵn sàng thỏa hiệp về tham vọng hạt nhân và tên lửa đạn đạo.

Sima Shine, cựu sĩ quan Mossad, lấy ví dụ rằng sau vụ ám sát ông Hassan Nasrallah, lực lượng Hezbollah đã đồng ý ngừng bắn với Israel vào cuối năm 2024.

Tuy nhiên, ông Larijani lại thuộc tầm cao khác. Là “kiến trúc sư” chủ chốt trong chiến lược quân sự và ngoại giao của Iran kể từ khi xung đột nổ ra hôm 28/2, ông Larijani là một trong những tiếng nói sắc sảo và quyền lực nhất trong hệ thống chính trị Iran.

Hamidreza Azizi - nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu Quốc tế và An ninh Đức - cho biết cái chết của ông Larijani sẽ có tác động ngay lập tức nhưng không đáng kể tới kế hoạch tác chiến của Iran, song nỗ lực chính trị sẽ phức tạp hơn nhiều do ông Larijani là người định hình thông điệp chính trị của Iran.

“Iran tồn tại ngay cả khi mất đi những cá nhân xuất chúng, nhưng những nhân vật có kinh nghiệm đa dạng như vậy không dễ thay thế”, ông nói.

Ông Azizi cho rằng một người theo đường lối ôn hòa như Tổng thống Masoud Pezeshkian sẽ không thể tập hợp được liên minh đàm phán chấm dứt chiến sự. Chỉ nhân vật tầm cỡ như ông Larijani mới có thể thuyết phục các phe phái cùng tham gia và tìm cách đạt thỏa thuận.

Ông Ali Larijani tham gia một buổi tuần hành ở Tehran hôm 13/3. Ảnh: Reuters.

Trita Parsi - nhà phân tích tại Viện Quincy - cũng đồng tình. Theo ông Parsi, ông Larijani “không nhất thiết là người ra quyết định, mà là người tạo đồng thuận chính trong hệ thống đó”.

Ông Parsi cho biết giới lãnh đạo Iran đã bổ nhiệm người thay thế cho tất cả vị trí chủ chốt kể từ cuộc chiến 12 ngày hồi tháng 6/2025, “vì nhận thức rõ chiến lược loại bỏ mọi người đứng đầu của Israel”.

“Vụ ám sát sẽ không ảnh hưởng đến khả năng tiếp tục xung đột của chính phủ Iran. Thay vào đó, sự kiện này bịt lối thoát của Mỹ, hoặc khả năng tìm người đủ sức thuyết phục nội bộ chấp nhận ngồi vào bàn đàm phán”, ông Parsi nói với Al Jazeera.

Phe cứng rắn lên ngôi

Hôm 16/3, truyền thông Iran đưa tin Mohsen Rezaei - 71 tuổi, cựu chỉ huy IRGC - đã nghỉ hưu nhưng quay trở lại làm cố vấn quân sự cấp cao cho ông Mojtaba Khamenei.

Ông Azizi cho rằng đây là dấu hiệu cho thấy Iran đang dần phụ thuộc vào thế hệ từng tham chiến với Iraq, ngày càng đanh thép hơn và thiếu đi tiếng nói thực dụng như ông Larijani. Vị chuyên gia bày tỏ bối rối về chiến lược triệt hạ toàn bộ nhân vật chính trị cấp cao của Iran.

"Càng bóc tách, lớp tiếp theo càng cứng rắn hơn. Giờ đây, khi mọi thứ dường như nằm trong tay giới tinh hoa quân sự, rất khó tưởng tượng làm thế nào và liệu họ sẽ đưa ra ý tưởng nào, hoặc liệu họ có đủ linh hoạt chấp nhận quan điểm của đối thủ nhằm chấm dứt chiến sự hay không”, ông nói.

Ngay cả các chuyên gia Israel cũng cảnh báo việc ám sát lãnh đạo cấp cao của Iran như ông Larijani có thể phản tác dụng, tùy thuộc vào người kế nhiệm.

Bà Larijani cho biết ông Larijani nổi tiếng là người thực dụng, có khả năng kết nối với cả nhóm ôn hòa lẫn cứng rắn. Do đó, sự ra đi của ông Larijani củng cố vị thế của những người theo đường lối cứng rắn như người đứng đầu Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf.

“Chính họ mới là người trực tiếp tiến hành chiến sự. IRGC càng vững mạnh đồng nghĩa chiến sự càng tiếp diễn, và Iran sẽ đưa ra những yêu cầu Mỹ và Israel không thể chấp nhận được”, bà Shine nói.

Israel cùng Mỹ đã ám sát nhiều lãnh đạo Iran kể từ xung đột nổ ra hôm 28/2. Ảnh: Reuters.

Nhiều chuyên gia khác lập luận, giới lãnh đạo Iran quá kiên cố đến mức Israel và Mỹ khó đẩy hệ thống chính trị nước này vào hỗn loạn. Sau khi Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei bị ám sát, Iran đã chỉ định con trai ông, Mojtaba Khamenei - một người theo đường lối cứng rắn - kế nhiệm.

“Chiến thuật triệt hạ đầu não luôn có những giới hạn. Tôi cho rằng chúng ta chưa chạm tới giới hạn của Iran, tới mức nước này không thể tìm kiếm nhân tố thay thế đủ sức tiếp quản vị trí của những người vừa bị xóa sổ”, Danny Citrinowicz - người từng đứng đầu bộ phận Iran thuộc tình báo quân đội Israel - nhận định.

Ông Citrinowicz lưu ý Israel tiêu diệt gần như toàn bộ thủ lĩnh của Hamas và Hezbollah. Tuy nhiên, cả hai tổ chức này vẫn hoạt động, dù suy yếu đáng kể.

“Không phải tôi cho rằng triệt hạ đầu não không quan trọng. Nhưng chúng ta không thể xây dựng cả một chiến lược chỉ dựa trên duy nhất quân bài đó”, ông nói thêm.

"Sự tôn trọng cần thiết với những ẩn số - như những hệ lụy ngoài ý muốn - là lý do để chúng ta không nên quá lạm dụng các đòn ám sát mục tiêu", Ami Ayalon - cựu Tư lệnh cơ quan an ninh nội địa và hải quân Israel - nhận định.

Ông Ayalon nhớ lại việc từng cảnh báo Mỹ về hệ quả khi can thiệp quân sự ở Iraq năm 2003. "Chúng ta đang ở rất, rất gần ngưỡng cửa hỗn chiến không chỉ tại Iran, mà trên khắp Trung Đông", ông Ayalon nói.

Ông chỉ trích Mỹ và Israel vì không xây dựng và giải thích rõ những mục tiêu chiến sự khả thi. "Trong cờ vua, chỉ có những kẻ chơi cờ hạng bét mới nghĩ chỉ cần chiếu chết quân Vua là thắng. Còn trong cuộc chiến về hệ tư tưởng, mọi quân cờ trên chiến trường đều đóng vai trò chủ chốt”, ông Ayalon nói thêm.

Iran phóng tên lửa báo thù dữ dội, Israel liên tục hứng đòn Video do hãng thông tấn Tasnim của Iran đăng tải, ghi lại cảnh các tên lửa phóng về phía Tel Aviv (Israel) “để trả đũa” vụ sát hại lãnh đạo an ninh quốc gia Ali Larijani. Đại tướng Ali Abdollahi, chỉ huy Bộ tư lệnh Trung tâm Khatam al-Anbiya của Iran, tuyên bố "ông Trump hãy chờ đợi những bất ngờ từ chúng tôi”.

Trí Ân