Mỹ nâng cảnh báo sở hữu trí tuệ với Việt Nam: Doanh nghiệp đối mặt rủi ro điều tra và thuế quan

Ngày 30/4/2026, Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ chính thức công bố Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 - tài liệu thường niên đánh giá tình hình bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại các đối tác thương mại của Hoa Kỳ. Điểm đáng chú ý nhất trong báo cáo năm nay là việc Việt Nam bị xếp vào nhóm “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” (Priority Foreign Country - PFC) - mức cảnh báo cao nhất theo cơ chế này.

Theo nội dung báo cáo, USTR đưa ra đánh giá dựa trên 5 nhóm vấn đề chính liên quan đến thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam. Trong đó bao gồm việc xử lý vi phạm bản quyền trên môi trường số còn hạn chế, tình trạng hàng giả và xâm phạm nhãn hiệu chưa được kiểm soát triệt để, cơ chế thực thi tại biên giới còn nhiều bất cập, thiếu các biện pháp đủ mạnh đối với việc sử dụng phần mềm không có bản quyền trong doanh nghiệp, cũng như chưa hoàn thiện quy định hình sự đối với hành vi chiếm dụng trái phép tín hiệu truyền hình trả tiền.

Nguy cơ điều tra và bài học từ tiền lệ

Theo nhận định của Phòng WTO và Hội nhập, Ban Pháp chế thuộc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), việc Việt Nam bị đưa vào danh sách PFC là diễn biến cần được theo dõi đặc biệt chặt chẽ. Điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở việc bị đánh giá tiêu cực, mà còn ở khả năng Hoa Kỳ có thể khởi xướng điều tra theo Mục 301.

“Một khi quá trình điều tra được khởi xướng và kéo dài, nguy cơ phát sinh các biện pháp thương mại bất lợi, bao gồm thuế quan bổ sung, là hoàn toàn có thể xảy ra”, đại diện Phòng WTO cảnh báo.

Thực tế đã từng ghi nhận tiền lệ rõ ràng trong quan hệ thương mại quốc tế. Trong nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Donald Trump, Hoa Kỳ đã tiến hành điều tra theo Mục 301 đối với Trung Quốc từ năm 2017, tập trung vào các vấn đề liên quan đến sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo. Kết quả của cuộc điều tra này là hàng loạt gói thuế quan bổ sung được áp dụng đối với hàng hóa Trung Quốc, với tác động sâu rộng và kéo dài nhiều năm.

Bài học từ trường hợp này cho thấy, một khi tiến trình điều tra được kích hoạt, tác động không chỉ dừng ở lĩnh vực pháp lý mà còn lan rộng sang toàn bộ hoạt động thương mại, chuỗi cung ứng và chiến lược thị trường của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng cần nhìn nhận vấn đề một cách cân bằng. Trong những năm gần đây, Việt Nam đã có nhiều nỗ lực đáng kể nhằm cải thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Việc sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ, tăng cường phối hợp liên ngành và đẩy mạnh kiểm tra trên môi trường số là những bước đi cụ thể đã được triển khai.

Phản hồi chính thức từ phía Việt Nam cũng khẳng định mong muốn Hoa Kỳ đánh giá một cách khách quan, đầy đủ và cân bằng hơn đối với các nỗ lực cải cách và thực thi trong thời gian qua.

Doanh nghiệp xuất khẩu sang Hoa Kỳ cần tiếp tục đẩy mạnh minh bạch hóa thông tin, số hóa hồ sơ. Ảnh minh họa.

Doanh nghiệp phải chủ động tự bảo vệ

Trước những diễn biến từ Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026, VCCI khuyến nghị cộng đồng doanh nghiệp không nên rơi vào trạng thái bị động. Thay vào đó, đây cần được xem là tín hiệu cảnh báo để chủ động rà soát và củng cố hệ thống tuân thủ nội bộ.

“Đây là thời điểm doanh nghiệp cần tăng cường kiểm tra toàn diện việc tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu, đặc biệt với các doanh nghiệp có liên kết chặt chẽ với thị trường Hoa Kỳ”, đại diện Phòng WTO nhấn mạnh.

Việc rà soát cần bắt đầu từ những yếu tố cơ bản nhưng dễ bị bỏ qua, như tính hợp pháp của phần mềm đang sử dụng trong doanh nghiệp, quyền sử dụng hình ảnh, nhãn hiệu, bao bì, mẫu mã và nội dung quảng bá. Đồng thời, doanh nghiệp cũng cần kiểm tra nguồn gốc và quyền sở hữu đối với dữ liệu, thiết kế kỹ thuật, tài liệu chuyên môn và các sản phẩm nội dung số.

Một điểm đặc biệt quan trọng là việc hoàn thiện hồ sơ nội bộ nhằm chứng minh quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hợp pháp đối với các tài sản sở hữu trí tuệ. Đây sẽ là cơ sở quan trọng giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro trong trường hợp phát sinh tranh chấp hoặc yêu cầu giải trình từ phía đối tác quốc tế.

Đối với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nền tảng số, thương mại điện tử, lưu trữ dữ liệu hay mạng xã hội, yêu cầu còn cao hơn. Các doanh nghiệp này cần xây dựng và củng cố quy trình kiểm soát nội dung, kiểm duyệt người bán, đồng thời thiết lập cơ chế tiếp nhận và xử lý nhanh chóng các phản ánh về vi phạm sở hữu trí tuệ.

Trong các lĩnh vực nhạy cảm như y tế, thực phẩm hay thực phẩm chức năng, nơi rủi ro liên quan đến hàng giả và vi phạm quyền sở hữu trí tuệ ở mức cao, doanh nghiệp cần chủ động triển khai các biện pháp ngăn chặn từ sớm và phối hợp chặt chẽ với cơ quan chức năng.

Bên cạnh đó, đối với các doanh nghiệp xuất khẩu sang Hoa Kỳ, việc minh bạch hóa thông tin và số hóa toàn bộ chuỗi cung ứng đang trở thành yêu cầu bắt buộc. Khả năng truy xuất nguồn gốc, chứng minh xuất xứ và đảm bảo tính hợp pháp của sản phẩm không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Trong trường hợp Hoa Kỳ tiến hành điều tra, vai trò của doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng sẽ càng trở nên quan trọng. Việc chủ động cung cấp thông tin, tham gia bình luận và phản ánh thực tiễn hoạt động sẽ góp phần giúp quá trình đánh giá của phía Hoa Kỳ phản ánh sát hơn tình hình thực tế tại Việt Nam.

Áp lực cải cách và cơ hội nâng chuẩn cạnh tranh

Diễn biến từ Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 cho thấy tiêu chuẩn về sở hữu trí tuệ trong thương mại quốc tế đang ngày càng được nâng cao. Đối với doanh nghiệp Việt Nam, đây không chỉ là áp lực, mà còn là động lực để tái cấu trúc hoạt động theo hướng hiện đại và bền vững hơn.

Theo VCCI, sở hữu trí tuệ cần được nhìn nhận không chỉ là vấn đề pháp lý, mà còn là một yếu tố cốt lõi trong quản trị doanh nghiệp và chiến lược cạnh tranh dài hạn. Việc đầu tư vào hệ thống tuân thủ, kiểm soát rủi ro, chuẩn hóa quy trình và đa dạng hóa thị trường sẽ giúp doanh nghiệp tăng khả năng chống chịu trước các biến động chính sách thương mại.

“Cùng với nỗ lực của các cơ quan nhà nước trong đối thoại và hoàn thiện chính sách, sự chủ động của doanh nghiệp sẽ là yếu tố quan trọng góp phần bảo vệ lợi ích chính đáng của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam”, đại diện VCCI nhấn mạnh.

Đồng thời khẳng định đây cũng là cách để củng cố hình ảnh Việt Nam là một đối tác thương mại nghiêm túc, có trách nhiệm và không ngừng cải thiện môi trường kinh doanh.

Trong dài hạn, việc thích ứng với các tiêu chuẩn cao hơn về sở hữu trí tuệ sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam không chỉ giảm thiểu rủi ro, mà còn nâng cao giá trị gia tăng, xây dựng thương hiệu và mở rộng cơ hội tiếp cận các thị trường khó tính.

Diễn biến từ phía Hoa Kỳ có thể mang lại những thách thức trước mắt, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về cải cách và nâng chuẩn. Với cách tiếp cận chủ động và minh bạch, cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có thể biến áp lực thành động lực để phát triển bền vững hơn trong môi trường thương mại toàn cầu ngày càng khắt khe.