Mỹ phong tỏa cảng Iran và rà phá thủy lôi tại eo biển Hormuz như thế nào?

Tàu thuyền neo tại cảng ở thành phố Bandar Lengeh, tỉnh Hormozgan, Iran. Ảnh: IRNA/TTXVN

Theo kênh CNN ngày 14/4, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ thông báo lệnh phong tỏa sẽ áp dụng với tất cả các cảng của Iran, cả bên trong và bên ngoài eo biển Hormuz từ 10 giờ sáng 13/4 theo giờ miền Đông nước Mỹ. Từ khi chiến sự bùng phát, Iran đã kiểm soát chặt chẽ eo biển này.

Ông Trump cho biết nhiệm vụ này có thể có phạm vi rộng hơn nữa, thậm chí vượt ra ngoài vịnh Ba Tư. Ông Trump nói ngày 13/4: “Tôi cũng đã chỉ đạo hải quân tìm kiếm và ngăn chặn mọi tàu thuyền trên vùng biển quốc tế mà đã trả phí cho Iran. Không ai trả khoản phí bất hợp pháp đó được đi lại an toàn trên biển”. Ông đề cập đến việc Iran thu phí để cho phép tàu thuyền đi qua an toàn.

Mục tiêu của chiến dịch là tối đa hóa sức ép lên Iran bằng cách bóp nghẹt dòng tiền từ buôn bán dầu. Nhưng để giải quyết cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu phát sinh từ cuộc chiến này, còn cần một nhiệm vụ khó khăn khác: rà phá các thủy lôi mà Iran có thể đã triển khai.

Ngày 11/4, ông Trump thông báo Hải quân Mỹ đã bắt đầu các hoạt động rà phá thủy lôi tại eo biển Hormuz. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ xác nhận thông tin này, cho biết hai tàu khu trục tên lửa dẫn đường của Mỹ đã tiến vào eo biển Hormuz để tạo điều kiện cho việc rà phá thủy lôi.

Những nhiệm vụ này cho thấy bước chuyển hướng của xung đột, từ trên không xuống trên biển. Cho đến nay, chiến sự chủ yếu diễn ra trên không. Máy bay của hải quân xuất phát từ tàu sân bay cũng đã tham gia các hoạt động. Tuy nhiên, những nhiệm vụ đó không phức tạp và rủi ro như những gì ông Trump đang yêu cầu hải quân thực hiện hiện nay.

Phong tỏa cảng Iran

Tàu hàng neo đậu tại khu cảng của thành phố Bandar Lengeh thuộc tỉnh Hormozgan (Iran) trên vịnh Ba Tư. Ảnh: IRNA/TTXVN

Phong tỏa là một công cụ chiến tranh kinh tế cũng như chiến tranh quân sự trực tiếp.

Cẩm nang Newport về luật tác chiến hải quân định nghĩa phong tỏa là việc thu giữ hàng hóa bị cấm và thu giữ hoặc phá hủy tài sản của đối phương trên biển.

Theo cẩm nang này, các biện pháp trên khiến đối phương không thể thu được tiền từ xuất khẩu và không thể nhập khẩu phục vụ nỗ lực chiến tranh.

Để hợp pháp, việc áp đặt phong tỏa phải tuân thủ một số quy định, bao gồm: Phải được tuyên bố và thông báo, tức là phải cảnh báo các tàu có thể bị ảnh hưởng; phải có hiệu lực, nghĩa là Mỹ phải có đủ tàu và máy bay để thực thi; phải mang tính không phân biệt đối xử, áp dụng với tàu của mọi quốc gia; không được nhắm trực tiếp vào dân thường, nhưng thiệt hại đối với dân thường vẫn có thể xảy ra; không được cản trở tiếp cận các cảng trung lập và không được phong tỏa một eo biển như Hormuz, nơi ông Trump nói vẫn mở cho hoạt động hàng hải quốc tế không liên quan đến Iran.

Nhà phân tích Carl Schuster, cựu đại úy Hải quân Mỹ, cho rằng việc chặn các tàu chở dầu và tàu thương mại tiếp cận các cảng của Iran, vốn hầu hết nằm trong vịnh Ba Tư, là hoạt động phức tạp về quy trình nhưng khả thi nếu Mỹ có ưu thế trên biển.

Tuy nhiên, điều này có thể không đúng trong trường hợp hiện nay. Các nhà phân tích cho rằng Iran vẫn có khả năng phản công bằng thủy lôi, tàu nhỏ mang tên lửa, thiết bị không người lái trên biển và trên không, tên lửa hành trình phóng từ đất liền, cũng như tên lửa phòng không vác vai có thể nhắm vào trực thăng và máy bay chiến đấu bảo vệ tàu.

Ông Yu Jihoon, nhà nghiên cứu tại Viện Phân tích Quốc phòng Hàn Quốc, đánh giá rằng phong tỏa có tính rủi ro cao do Iran có các phương án phản công. Ông nói: “Nếu Iran coi đây là hành động vi phạm chủ quyền hoặc mở rộng chiến tranh trên biển, nguy cơ xảy ra xung đột quân sự cục bộ có thể gia tăng”.

Ông James Stavridis, Đô đốc Hải quân Mỹ đã nghỉ hưu, nhận định rằng Lầu Năm Góc có thể cần hai nhóm tác chiến tàu sân bay và khoảng một chục tàu mặt nước bên ngoài vịnh Ba Tư để tuần tra lối vào eo biển Hormuz.

Trong vịnh Ba Tư, ông Stavridis cho rằng cần ít nhất sáu tàu khu trục Mỹ và hải quân của các đối tác như Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất hay Saudi Arabia cũng cần hỗ trợ. Ông nói: “Cần cố gắng khép kín eo biển từ cả hai phía”.

Ông Schuster cho biết Hải quân Mỹ huấn luyện các đội kiểm tra gồm khoảng 10 đến 14 người để kiểm soát tàu thương mại. Mỗi đội có một người đảm nhiệm vai trò tương tự thuyền trưởng sau khi tiếp quản và điều hướng tàu tới nơi neo đậu hoặc cảng để tạm giữ. Tuy nhiên, các hoạt động này cần nhiều thời gian. Ông Schuster nói rằng nếu có sáu tàu khu trục Mỹ trong eo biển Hormuz, hai chiếc sẽ kiểm tra, bốn chiếc còn lại hỗ trợ xử lý các nỗ lực cản trở từ Iran. Hai tàu khu trục này có thể bắt giữ khoảng sáu tàu mỗi ngày.

Trước khi chiến tranh Mỹ - Israel với Iran nổ ra, khoảng 130 tàu mỗi ngày đi qua eo biển này, nơi vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu và khí đốt toàn cầu.

Sử dụng “luật chiến lợi phẩm”

Tàu thuyền neo tại cảng trên đảo Qeshm của Iran trên eo biển Hormuz. Ảnh: IRNA/TTXVN

Bà Jennifer Parker, chuyên gia tại Viện Lowy và cựu sĩ quan Hải quân Hoàng gia Australia, cho rằng Mỹ có khả năng sẽ dùng phương án bắt giữ tàu để hạn chế hoạt động vận tải của Iran. Bà cho biết điều này thuộc phạm vi “luật chiến lợi phẩm” trong luật quốc tế.

Theo cẩm nang Newport, các bên tham chiến trên biển có thể bắt giữ tàu thương mại và hàng hóa của đối phương ngoài vùng biển trung lập. Họ cũng có thể kiểm tra, khám xét, chuyển hướng và bắt giữ tàu thương mại trung lập nếu tàu đó chở hàng hóa bị cấm.

Luật này cũng quy định rằng tàu thương mại trung lập ở bất kỳ đâu có thể bị tấn công như mục tiêu quân sự nếu đóng góp cho hoạt động quân sự của đối phương.

Bà Parker viết trên mạng xã hội X: “Thay vì phong tỏa hoàn toàn, nhiều khả năng sẽ là can thiệp có chọn lọc vào hoạt động vận tải theo ‘luật chiến lợi phẩm’ nhằm tác động đến tuyến đường, giảm kiểm soát của Iran và tạo đòn bẩy kinh tế”.

Theo ông Alessio Patalano, Giáo sư về chiến tranh và chiến lược tại Đại học King’s College London, trước đây phong tỏa thường được thực hiện gần bờ biển của một quốc gia, nhưng với năng lực trinh sát và giám sát hiện đại, các hoạt động ở phạm vi xa hơn đã trở nên khả thi.

Ông cho rằng có thể bắt đầu chiến dịch ở xa Iran rồi tiến dần vào gần hơn tùy theo tình hình. Cách tiếp cận này giúp ngăn Iran sớm tận dụng lợi thế về tàu nhỏ và vũ khí tầm ngắn.

Rà phá thủy lôi

Ngay sau khi chiến sự bắt đầu, các nguồn tin am hiểu tình báo Mỹ nói rằng Iran đã bắt đầu rải một số lượng nhỏ thủy lôi tại eo biển Hormuz.

Hai tàu khu trục Mỹ USS Michael Murphy và USS Frank E. Petersen đã đi qua eo biển Hormuz vào cuối tuần, nhưng ông Schuster cho rằng hai tàu này khó có khả năng thực hiện nhiệm vụ rà phá thủy lôi và cũng không phải là phương tiện phù hợp nhất cho nhiệm vụ này.

Nhiều khả năng các tàu này đi qua để chứng minh rằng việc di chuyển vẫn an toàn và chưa có thủy lôi tại khu vực đó.

Công việc rà phá thực sự sẽ do thiết bị không người lái dưới nước, tàu tác chiến ven bờ trang bị hệ thống chống thủy lôi và trực thăng đảm nhiệm.

Theo ông Schuster, thủy lôi có nhiều loại khác nhau mà tàu chiến Mỹ có thể không phát hiện được. Thủy lôi được xử lý theo hai cách chính: quét và săn tìm.

Các nhà phân tích cũng lưu ý rằng năng lực rà phá thủy lôi của Mỹ hiện còn hạn chế. Hải quân Mỹ đã loại biên bốn tàu rà phá chuyên dụng từng đóng tại Bahrain ở vịnh Ba Tư vào năm 2025.

Nhiệm vụ này được chuyển cho ba tàu tác chiến ven bờ trang bị hệ thống chống thủy lôi, nhưng vị trí của các tàu này không được công bố. Hai chiếc đã xuất hiện tại Singapore tháng trước.

Các nhà phân tích cho rằng Mỹ có thể phải nhờ bên ngoài hỗ trợ để rà phá triệt để thủy lôi tại eo biển Hormuz. Ông Patalano kết luận: “Đây là lĩnh vực mà Hải quân Mỹ có thể sẽ phải dựa vào các đồng minh và đối tác nhiều hơn”.

Phản ứng của các bên

Ngày 13/4, Iran tuyên bố sẽ duy trì kiểm soát và đảm bảo an ninh tại eo biển Hormuz, đồng thời cảnh báo không một cảng nào ở vịnh Ba Tư và Biển Oman sẽ an toàn nếu các cảng của nước này bị đe dọa.

Theo đài truyền hình nhà nước Iran (IRIB), Bộ chỉ huy các lực lượng vũ trang Iran nhấn mạnh các tàu thuyền liên quan đến các bên đối địch sẽ không được phép đi qua eo biển Hormuz, trong khi tàu của các nước khác vẫn có thể lưu thông nếu tuân thủ quy định của Iran. Cơ quan này khẳng định việc thực thi chủ quyền trong lãnh hải là quyền tự nhiên của Iran, đồng thời cho biết sẽ thiết lập một cơ chế thường trực để kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược này, ngay cả sau khi xung đột kết thúc. Cùng ngày, quân đội Iran tuyên bố kế hoạch phong tỏa đường biển của Mỹ là bất hợp pháp.

Phản ứng về động thái của Mỹ, Trung Quốc kêu gọi đảm bảo tự do hàng hải tại eo biển Hormuz, nhấn mạnh đây là tuyến vận tải quan trọng đối với thương mại và năng lượng toàn cầu. Bắc Kinh đồng thời bày tỏ hy vọng Mỹ và Iran sẽ tuân thủ thỏa thuận ngừng bắn tạm thời, tiếp tục giải quyết bất đồng thông qua biện pháp ngoại giao và tránh tái bùng phát xung đột.

Tại châu Âu, nhiều quốc gia cũng bày tỏ quan điểm thận trọng. Truyền thông Anh dẫn lời người phát ngôn chính phủ cho biết Anh sẽ không tham gia hoạt động phong tỏa nào tại eo biển Hormuz, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì tự do hàng hải để hỗ trợ kinh tế toàn cầu. Anh hiện đang phối hợp với Pháp và các đối tác nhằm xây dựng một liên minh rộng rãi bảo vệ lưu thông trên tuyến đường biển này.

Trong khi đó, Bộ trưởng Quốc phòng Tây Ban Nha Margarita Robles cho rằng kế hoạch phong tỏa eo biển Hormuz của Mỹ “không có ý nghĩa”, coi đây là một diễn biến tiêu cực làm gia tăng vòng xoáy căng thẳng.