Mỹ phong tỏa eo biển Hormuz: Vì sao và sẽ diễn ra như thế nào?

Lệnh phong tỏa hàng hải của Mỹ đối với Iran có hiệu lực từ ngày 13/4, sau khi thời hạn do Tổng thống Mỹ Donald Trump đặt ra kết thúc.

Cơ quan Điều hành Thương mại Hàng hải Anh (UKMTO) cho biết đã nhận được thông báo về việc "các hạn chế tiếp cận hàng hải đang được thực thi", ảnh hưởng tới các cảng và khu vực ven biển của Iran, bao gồm những địa điểm dọc theo Vịnh Ba Tư, Vịnh Oman và Biển Arab, phía Đông eo biển Hormuz.

Theo báo The Guardian, eo biển Hormuz đã trở thành "đòn bẩy" hiệu quả nhất của Iran trong cuộc xung đột bất đối xứng kéo dài sáu tuần qua với Mỹ và Israel.

Dù các đợt tấn công của Mỹ và Israel gây thiệt hại đáng kể về người và cơ sở hạ tầng, chúng vẫn không thể làm suy sụp chính quyền Tehran hay chấm dứt chương trình hạt nhân của nước này.

Ngược lại, xung đột đã châm ngòi cho một cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu, khi Iran trên thực tế làm gián đoạn tuyến hàng hải chiến lược này nơi từng vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu khí của thế giới. Giá dầu tăng vọt, làm dấy lên lo ngại về lạm phát, trong khi xuất khẩu các mặt hàng thiết yếu khác, như phân bón phục vụ sản xuất lương thực, sụt giảm nghiêm trọng.

Trong bối cảnh đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump buộc phải gấp rút tìm cách ứng phó và ngày 12/4 đã đe dọa áp đặt một lệnh phong tỏa riêng, động thái tiếp tục đẩy thị trường toàn cầu vào vòng xoáy bất định.

Theo thông báo ban đầu, Hải quân Mỹ dự kiến chặn "mọi tàu thuyền" ra vào eo biển Hormuz. Tuy nhiên, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) sau đó điều chỉnh, cho biết biện pháp này chỉ áp dụng đối với các tàu có liên hệ với các cảng của Iran, đồng thời cho phép tàu hướng tới các cảng của đồng minh Mỹ tại vùng Vịnh tiếp tục lưu thông.

Sự thiếu nhất quán trong thông điệp từ Nhà Trắng đến quân đội đã làm gia tăng lo ngại trên thị trường và trong giới quan sát.

Vì sao Mỹ phong tỏa?

Động thái của ông Trump diễn ra sau khi các cuộc đàm phán ngừng bắn với Iran không đạt kết quả. Một trong những bất đồng lớn nhất là quyền kiểm soát eo biển Hormuz: Tehran muốn duy trì ảnh hưởng, thậm chí áp phí đối với các tàu đi qua điều bị Washington và các nước phương Tây phản đối, cho là vi phạm nguyên tắc "tự do hàng hải".

Dù ông Trump cho rằng việc mở lại tuyến vận tải không phải trách nhiệm của mình, Nhà Trắng vẫn đang chịu áp lực lớn phải hành động, trong bối cảnh việc gián đoạn kéo dài có nguy cơ đẩy kinh tế toàn cầu vào khủng hoảng nghiêm trọng hơn.

Trong thực tế, khi Iran đã làm gián đoạn tuyến vận tải chiến lược này, Nhà Trắng dường như đang tìm cách gia tăng sức ép ngược lại, vừa buộc Tehran nhượng bộ, vừa kiểm soát nguồn thu từ xuất khẩu dầu – trụ cột tài chính của nước này.

Cách thức thực thi

Quân đội Mỹ chưa công bố chi tiết cụ thể, bao gồm số lượng tàu chiến tham gia, khả năng sử dụng không quân hay vai trò của các đồng minh vùng Vịnh. Theo tạp chí The Wall Street Journal, Mỹ đã triển khai hơn 15 tàu chiến tới Trung Đông nhằm hỗ trợ việc phong tỏa eo biển Hormuz.

Theo các chuyên gia, khả năng Mỹ sử dụng tên lửa hoặc vũ khí hạng nặng để tấn công tàu chở dầu là rất thấp, do nguy cơ gây ra thảm họa môi trường. Phương án khả thi hơn là Hải quân Mỹ sẽ buộc các tàu đổi hướng bằng cảnh báo và nếu không hiệu quả, có thể triển khai lực lượng đổ bộ vũ trang để kiểm soát tàu.

Cựu quan chức cấp cao Bộ Chiến tranh Mỹ Dana Stroul nhận định: "Ông Trump muốn một giải pháp nhanh chóng. Nhưng thực tế, nhiệm vụ này khó có thể thực hiện đơn phương và khó duy trì trong trung, dài hạn". Việc triển khai lực lượng hải quân gần lãnh hải Iran cũng làm gia tăng nguy cơ bị tấn công đáp trả.

Tác động đối với giá dầu

Các chuyên gia cho rằng, lệnh phong tỏa có thể đẩy giá dầu tăng cao, song mức độ phụ thuộc vào phạm vi và cách thức thực thi.

Ông Kevin Book, Giám đốc nghiên cứu tại ClearView Energy Partners, cho biết, nguồn cung bị siết chặt thường dẫn tới giá tăng. Ông cũng cảnh báo các hành động trả đũa của Iran hoặc lực lượng Houthi nhằm vào các tuyến vận chuyển thay thế của các nước vùng Vịnh có thể khiến giá tiếp tục leo thang.

Việc ngăn chặn tàu chở dầu Iran có thể cắt giảm nguồn thu quan trọng của Tehran, nhưng đồng thời cũng gây tác động tiêu cực tới thị trường toàn cầu.

Kể từ khi xung đột nổ ra, khoảng 100 tàu chở dầu đã đi qua eo Hormuz, chủ yếu vận chuyển dầu Iran tới Trung Quốc và Ấn Độ. Mỹ trước đó vẫn cho phép hoạt động này, thậm chí nới lỏng trừng phạt dầu Iran trên biển nhằm giảm áp lực nguồn cung.

Sau tuyên bố phong tỏa eo biển Hormuz của ông Trump, giá dầu thô Mỹ tăng 8% lên 104,24 USD/thùng, trong khi dầu Brent tăng 7% lên 102,29 USD/thùng. Trước đó, giá Brent đã tăng từ khoảng 70 USD/thùng trước chiến tranh (cuối tháng 2) lên mức đỉnh 119 USD trong thời gian xung đột.

Triển vọng thỏa thuận Mỹ-Iran

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cảnh báo, bất kỳ tàu chiến nào tiếp cận eo Hormuz để thực thi phong tỏa sẽ bị coi là vi phạm lệnh ngừng bắn hiện tại và sẽ bị đáp trả mạnh mẽ. Phía Iran khẳng định eo Hormuz vẫn nằm dưới quyền kiểm soát của nước này.

Trong khi đó, ông Trump cũng để ngỏ khả năng nối lại các cuộc không kích nhằm vào Iran, trong đó các cơ sở sản xuất tên lửa có thể trở thành mục tiêu.

Tuy nhiên, vẫn có tín hiệu cho ngoại giao khi ngày 13/4, tạp chí The Atlantic dẫn một nguồn tin từ Tehran cho biết, vòng đàm phán tiếp theo giữa Mỹ và Iran có thể sẽ diễn ra tại Pakistan vào ngày 16/4 tới dù vòng đàm phán trước đó không đạt được kết quả.

Trong bối cảnh eo biển Hormuz tiếp tục là điểm nghẽn chiến lược của kinh tế toàn cầu, mọi động thái của Mỹ và Iran không chỉ định hình cục diện xung đột song phương, mà còn tiềm ẩn nguy cơ kéo theo những hệ lụy sâu rộng đối với ổn định năng lượng và trật tự quốc tế.