Mỹ rút quân hoàn toàn khỏi Iraq: Đóng lại hơn 20 năm hiện diện quân sự, mở ra cuộc cạnh tranh ảnh hưởng mới?

Lực lượng Mỹ và liên quân dự kiến rời các căn cứ cuối cùng ở Iraq vào ngày 30/9. (Nguồn: DPA)

Mỹ đưa quân vào Iraq năm 2003 nhằm lật đổ Tổng thống Saddam Hussein, mở đầu quá trình hiện diện quân sự tại quốc gia Trung Đông này trong hơn hai thập kỷ.

Theo tạp chí Modern Diplomacy, thỏa thuận rút quân được ký năm 2024 dưới thời Tổng thống Joe Biden và được chính quyền Tổng thống Donald Trump triển khai trong bối cảnh Washington đang tiến hành chiến dịch quân sự nhằm vào Iran, đánh dấu một thay đổi đáng chú ý trong cục diện an ninh Trung Đông.

Việc Mỹ rút quân được các nhóm vũ trang thân Iran coi là một thắng lợi trước Washington. Tuy nhiên, các quan chức an ninh và chuyên gia Iraq cảnh báo, việc chấm dứt sự hiện diện của liên minh do Mỹ dẫn đầu có thể tạo ra khoảng trống an ninh, làm gia tăng ảnh hưởng của Tehran và tạo cơ hội để tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng tập hợp trở lại.

Lợi thế mới cho Iran, nỗi lo của Iraq

Ông Jasim al-Bahadli, chuyên gia an ninh Iraq nghiên cứu các nhóm vũ trang Hồi giáo dòng Shi'ite thân Iran, cho rằng Tehran sẽ hưởng lợi khi lực lượng Mỹ rời đi, bởi sự hiện diện quân sự của Washington lâu nay đóng vai trò đối trọng với ảnh hưởng của Iran tại Iraq.

Theo ông, các nhóm vũ trang thân Iran nhiều khả năng sẽ coi việc Mỹ rút quân là một thắng lợi và tìm cách chuyển lợi thế này thành ảnh hưởng lớn hơn đối với các quyết sách về an ninh và chính trị của Iraq.

Ông Abu Mojtaba al-Yasiri, một chỉ huy thuộc “Kháng chiến Hồi giáo tại Iraq” - liên minh của các nhóm vũ trang được Iran hậu thuẫn - gọi việc Mỹ rút quân là “thắng lợi lịch sử” của các lực lượng kháng chiến Iraq. Các nhóm này từ lâu yêu cầu lực lượng Mỹ rời khỏi Iraq, coi sự hiện diện quân sự của Washington là xâm phạm chủ quyền Iraq.

Iran cũng hoan nghênh việc Mỹ rút quân. Phó Chủ nhiệm Ủy ban An ninh quốc gia của Quốc hội Iran Amir Hayat Moqaddam cho rằng, an ninh lâu dài sẽ được bảo đảm tại Iraq và khu vực sau khi lực lượng Mỹ rời đi.

Tuy nhiên, việc chấm dứt sự hiện diện quân sự của Mỹ cũng đặt ra câu hỏi về khả năng lực lượng an ninh Iraq tự đảm nhiệm nhiệm vụ mà trước đây nhận được sự hỗ trợ đáng kể từ Washington.

Ông Abdulrahman al-Zobaie, một thủ lĩnh bộ lạc dòng Sunni ở Fallujah, cho rằng, người Iraq mong muốn hoàn toàn làm chủ vấn đề an ninh, nhưng cảnh báo việc Mỹ rút quân có thể tạo ra khoảng trống. Ông nhận định, Iraq “vẫn chưa hoàn toàn sẵn sàng tiếp quản hồ sơ an ninh vào thời điểm này”.

Lo ngại này đặc biệt đáng chú ý bởi Iraq nhiều năm qua phải cân bằng quan hệ với cả Mỹ và Iran. Đây là một trong số ít quốc gia trong khu vực duy trì quan hệ chính trị và quân sự chặt chẽ với cả hai bên, dù cạnh tranh Mỹ-Iran nhiều lần diễn ra ngay trên lãnh thổ Iraq.

Tình thế cân bằng này từng bị đe dọa vào năm 2020, khi Mỹ tiến hành cuộc không kích gần sân bay Baghdad khiến Tư lệnh Lực lượng Quds thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran Qasem Soleimani thiệt mạng. Sau đó, các nhóm vũ trang thân Iran liên tiếp tấn công các căn cứ Mỹ tại Iraq, đôi khi kéo theo các đòn đáp trả của Washington.

Cán cân quyền lực mới và nguy cơ IS trở lại

Nguy cơ IS tận dụng giai đoạn chuyển tiếp ở Iraq sau khi Mỹ rút khỏi quốc gia Trung Đông này để khôi phục hoạt động. (Nguồn: warontherocks)

Một mối lo khác sau khi liên minh do Mỹ dẫn đầu rút khỏi Iraq là khả năng IS tận dụng giai đoạn chuyển tiếp để khôi phục hoạt động. IS từng kiểm soát khoảng một phần ba lãnh thổ Iraq và sát hại hàng nghìn người. Sau khi IS bị đánh bại vào năm 2017, tổ chức này vẫn duy trì các mạng lưới ngầm có khả năng tiến hành các vụ tấn công.

Mỹ từng rút lực lượng khỏi Iraq năm 2011, nhưng chưa đầy ba năm sau phải đưa quân trở lại khi IS chiếm giữ nhiều khu vực rộng lớn tại Iraq và Syria. Lực lượng Mỹ sau đó hỗ trợ quân đội Iraq và lực lượng người Kurd đánh bại IS và xóa bỏ vùng lãnh thổ mà tổ chức này kiểm soát.

Giờ đây, ông Sirwan Barzani, một chỉ huy người Kurd, cho biết, lực lượng Iraq và người Kurd đã nhận thấy hoạt động gia tăng của các mạng lưới ngầm của IS sau khi kế hoạch Mỹ rút quân được công bố. Ông cảnh báo việc mất đi năng lực tình báo, hỗ trợ hậu cần và máy bay không người lái của Mỹ có thể tạo điều kiện để IS tập hợp trở lại.

Lực lượng an ninh Iraq cũng cho biết, đã phát hiện một mạng lưới bị nghi thuộc IS đang chuẩn bị các vụ tấn công liều chết trùng với thời điểm Mỹ rút quân. Thông tin này làm gia tăng lo ngại rằng IS có thể tận dụng giai đoạn chuyển tiếp để chứng minh rằng tổ chức này vẫn có khả năng tiến hành các vụ tấn công quy mô lớn.

Đại tá Khalid al-Bayati, một quan chức an ninh cấp cao tại Kirkuk, cho rằng, IS đang tìm cách chứng minh khả năng tiến hành các cuộc tấn công gây thương vong lớn, bất chấp thất bại về mặt lãnh thổ.

Việc Washington rút quân khép lại một chương dài can thiệp quân sự tại Iraq, với khoảng 4.500 quân nhân Mỹ đã thiệt mạng, gần gấp đôi số quân nhân Mỹ thiệt mạng trong cuộc xung đột song song tại Afghanistan. Sự ra đi của quân đội Mỹ cũng đang mở ra một cán cân quyền lực mới tại Iraq.

Với Iraq, chính phủ phải đối mặt với một môi trường an ninh phức tạp, quản lý các áp lực trái chiều từ các nhóm vũ trang liên kết với Iran, tàn dư của IS và các thể chế an ninh của chính mình.

Đối với Tehran, việc loại bỏ một đối trọng quân sự quan trọng tạo thêm không gian cho các mối quan hệ chính trị, kinh tế và an ninh mà Iran đã xây dựng tại Iraq kể từ khi ông Saddam Hussein bị lật đổ.

Với Washington, việc kết thúc nhiệm vụ quân sự làm giảm sự hiện diện trực tiếp tại một quốc gia nhiều lần trở thành địa bàn đối đầu trong cạnh tranh Mỹ-Iran, song Washington vẫn duy trì các quan hệ ngoại giao và chiến lược với Baghdad, do đó, việc rút quân không đồng nghĩa với việc chấm dứt ảnh hưởng.

Câu hỏi trước mắt là liệu lực lượng Iraq có thể lấp đầy khoảng trống do liên minh do Mỹ dẫn đầu để lại mà không để các nhóm vũ trang thân Iran hoặc IS mở rộng ảnh hưởng hay không.