Mỹ rút quân sau hơn 20 năm, Iraq đối mặt khoảng trống an ninh mới

Các phương tiện giao thông trên một con phố ở Falluja, Iraq, ngày 27/9. Hơn hai thập kỷ sau khi thành phố Falluja ở miền Tây Iraq trở thành trung tâm kháng chiến chính chống lại lực lượng do Mỹ dẫn đầu ở Iraq, người dân cho biết họ lo ngại về an ninh của mình khi liên minh do Mỹ dẫn đầu chuẩn bị rút quân hoàn toàn. Ảnh: Reuters.

Lực lượng Mỹ dự kiến hoàn tất việc rút khỏi những căn cứ cuối cùng tại Iraq vào thứ Tư, 30/9, động thái được Iran và các đồng minh tại Iraq ca ngợi như một chiến thắng. Sau hơn hai thập niên chiến tranh, Mỹ rời khỏi quốc gia nơi khoảng 4.500 quân nhân nước này đã thiệt mạng.

Các chuyên gia an ninh Iraq cảnh báo việc rút quân – được thống nhất từ năm 2024 dưới thời Tổng thống Joe Biden và đang được chính quyền Donald Trump triển khai trong lúc Mỹ tiến hành chiến tranh với Iran – có thể tạo thêm không gian cho Tehran và các lực lượng đồng minh gia tăng ảnh hưởng. Đồng thời, những đối thủ khác của Mỹ, trong đó có tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS), cũng có thể tận dụng khoảng trống an ninh để trở lại.

“Iran sẽ hưởng lợi về mặt chiến lược từ việc liên quân rời đi, bởi điều này loại bỏ sự hiện diện quân sự vốn nhiều năm qua đóng vai trò đối trọng với ảnh hưởng của Tehran tại Iraq”, Jasim al-Bahadli, chuyên gia an ninh Iraq chuyên nghiên cứu các nhóm vũ trang người Shiite liên kết với Iran, nhận định.

Ông dự đoán các nhóm dân quân thân Iran không chỉ coi việc Mỹ rút quân là một thắng lợi của phong trào, mà còn “tìm cách chuyển đà thắng lợi này thành ảnh hưởng lớn hơn đối với các quyết định về an ninh và chính trị”.

Abu Mojtaba al-Yasiri, một chỉ huy thuộc Lực lượng Kháng chiến Hồi giáo tại Iraq – liên minh gồm các phe phái vũ trang được Iran hậu thuẫn – gọi việc Mỹ rút quân là “một chiến thắng lịch sử của các nhóm kháng chiến Hồi giáo Iraq và những người Iraq đáng kính, đồng thời là thất bại nặng nề đối với dự án của Mỹ”.

“Ngày 30/9, chúng tôi sẽ ăn mừng việc lật sang một trang đen trong lịch sử Iraq và sự thất bại của hoạt động chiếm đóng trong việc áp đặt ý chí lên đất nước chúng tôi”, ông nói với Reuters. “Iraq đã chứng minh rằng chủ quyền của mình không thể được bảo đảm bằng các lực lượng nước ngoài, mà phải bằng sự kháng cự và ý chí của người dân”.

Vẫn chữa sẵn sàng

Dù việc lực lượng Mỹ rút hoàn toàn nhìn chung nhận được sự ủng hộ của người Iraq, những người lo ngại sức mạnh của các nhóm được Iran hậu thuẫn cho rằng thời điểm rút quân có thể còn quá sớm.

“Chúng tôi cho rằng Iraq hiện vẫn chưa hoàn toàn sẵn sàng tiếp quản vấn đề an ninh”, Abdulrahman al-Zobaie, một thủ lĩnh bộ lạc người Sunni ở Fallujah, nói với Reuters. Fallujah từng là một thành trì của lực lượng chống Mỹ.

“Mọi người Iraq đều mong muốn có chủ quyền hoàn toàn và không người Iraq nào phản đối điều đó. Nhưng tôi cho rằng việc liên quân do Mỹ dẫn đầu rời đi theo cách này và để lại một khoảng trống chính là điều tất cả người Iraq lo sợ”.

Quân đội Mỹ xâm lược Iraq năm 2003 nhằm lật đổ nhà độc tài người Sunni Saddam Hussein. Sau đó, Mỹ chiếm đóng Iraq, hỗ trợ thành lập một chính phủ do người Shiite chi phối và tiến hành cuộc chiến chống nổi dậy kéo dài nhiều năm trước khi rút quân vào cuối năm 2011.

Chưa đầy 3 năm sau, lực lượng Mỹ quay trở lại Iraq để hỗ trợ quân đội nước này đánh bại tổ chức Hồi giáo cực đoan Sunni IS trong cuộc chiến quy mô lớn từ năm 2014 đến 2017.

Số quân nhân Mỹ thiệt mạng trong “Chiến dịch Tự do Iraq” cao gần gấp đôi cuộc chiến song song tại Afghanistan, nơi Mỹ kết thúc hiện diện bằng cuộc rút quân đột ngột vào năm 2021.

Trong những năm gần đây, Iraq là quốc gia duy nhất duy trì quan hệ chính trị và quân sự tương đối chặt chẽ với cả Mỹ và Iran. Hai nước nhiều lần biến lãnh thổ Iraq thành nơi diễn ra các cuộc đối đầu gián tiếp.

Năm 2020, Mỹ tiến hành cuộc không kích tại sân bay Baghdad khiến Qasem Soleimani, một chỉ huy cấp cao của Iran, thiệt mạng. Các lực lượng đồng minh của Iran sau đó nhiều lần tấn công các căn cứ Mỹ, đôi khi kéo theo những đòn đáp trả từ Washington.

Trong cuộc chiến với Iran năm nay, 7 trong số 18 quân nhân Mỹ được xác nhận thiệt mạng đã tử trận tại Iraq. Người gần nhất là một trung sĩ lục quân, thiệt mạng hồi tháng 7 trong quá trình xử lý có kiểm soát một máy bay không người lái tại một căn cứ gần Erbil.

Chiến thắng cho "trục kháng chiến" của Iran

Iran, quốc gia tuyên bố mục tiêu cuối cùng là buộc lực lượng Mỹ rời khỏi toàn bộ Trung Đông, coi việc Washington rút quân khỏi Iraq là một chiến thắng của “trục kháng chiến” gồm các nhóm vũ trang đồng minh trên khắp khu vực.

“An ninh lâu dài sẽ được duy trì tại Iraq” một khi người Mỹ rời khỏi đất nước này và khu vực, Amir Hayat Moqaddam, Phó Chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia của Quốc hội Iran, nói hôm thứ Hai.

Ông nói với cơ quan thông tấn của Quốc hội Iran rằng Tehran “hoan nghênh việc quân đội Mỹ rút khỏi Iraq và chắc chắn sẽ ủng hộ điều đó”.

“Các nhóm kháng chiến hiện đang hành động, đôi khi nhắm mục tiêu và đối đầu với quân đội Mỹ”, ông nói thêm.

Washington cáo buộc các nhóm dân quân được Iran hậu thuẫn tại Iraq đóng vai trò trong cuộc xung đột rộng lớn hơn ở Trung Đông bằng cách tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào các nước láng giềng theo chỉ đạo của Tehran. Gần đây nhất, các nhóm này bị cáo buộc tấn công một đường ống dẫn dầu lớn của Saudi Arabia trong tháng này.

Chính phủ Baghdad cho biết họ đang tìm cách hạn chế ảnh hưởng của các nhóm vũ trang này.

IS có thể trở lại?

Một số quan chức an ninh Iraq, cả ở chính phủ liên bang và khu vực người Kurd tự trị ở miền Bắc, cảnh báo việc Mỹ rút quân cũng có thể tạo cơ hội cho các tay súng IS hồi sinh.

Gần một thập niên sau khi “vương quốc Hồi giáo” tự xưng của IS bị đánh bại, tổ chức này vẫn duy trì mạng lưới các tế bào ngầm tại Iraq.

Ở thời kỳ đỉnh cao, IS từng kiểm soát khoảng một phần ba lãnh thổ Iraq và sát hại hàng nghìn người. Trong số các nạn nhân có hàng trăm người bị các tay súng quay video cảnh hành quyết ngay bên trong một căn cứ quân sự cũ của Mỹ.

Sirwan Barzani, một chỉ huy người Kurd, cho rằng việc thiếu nguồn tình báo, hỗ trợ hậu cần và máy bay không người lái của Mỹ có thể tạo điều kiện để IS tái tổ chức lực lượng.

“Trong hơn hai tuần qua, chúng tôi nhận thấy các tế bào ngầm của IS bắt đầu hoạt động trở lại, sau khi truyền thông đưa tin về kế hoạch chính thức rút lực lượng liên quân quốc tế khỏi Iraq vào cuối tháng 9”, ông nói.

Theo ông Barzani, thông tin về việc Mỹ và liên quân rút quân đã “nâng cao tinh thần” của các tay súng IS.

Lực lượng an ninh Iraq cho biết một tế bào bị nghi thuộc IS đang chuẩn bị tiến hành các vụ tấn công liều chết trùng với thời điểm Mỹ rút quân. Bốn quan chức an ninh và quân đội Iraq cho rằng âm mưu này cho thấy IS vẫn có khả năng tận dụng những khoảng trống an ninh, bất chấp nhiều năm liên tiếp chịu tổn thất trên chiến trường.

“IS đang tìm cách gửi thông điệp rằng tổ chức này vẫn mạnh và vẫn có khả năng tiến hành những cuộc tấn công đẫm máu”, Đại tá Khalid al-Bayati, một quan chức an ninh cấp cao tại thành phố Kirkuk giàu dầu mỏ, nói.