Mỹ sẽ phong tỏa Hormuz như thế nào?

Sau khi các cuộc đàm phán kéo dài xuyên đêm tại Pakistan giữa Mỹ và Iran khép lại vào cuối tuần qua mà không đạt được thỏa thuận, Tổng thống Donald Trump ngày 12/4 tuyên bố Hải quân Mỹ sẽ tiến hành phong tỏa eo biển Hormuz.

Đây là tuyến vận tải huyết mạch, nơi mỗi ngày từng có hàng trăm tàu chở dầu và khí đốt đi qua và cũng là điểm nghẽn chiến lược mà Iran đã tận dụng suốt nhiều tuần để gây sức ép lên đối thủ.

“Có hiệu lực ngay lập tức, Hải quân Mỹ sẽ bắt đầu tiến trình phong tỏa tất cả các tàu ra vào eo biển Hormuz”, ông Trump viết trên mạng xã hội, đồng thời để ngỏ khả năng sau đó sẽ đưa khu vực trở lại trạng thái lưu thông bình thường.

Tuyên bố này được đưa ra trong bối cảnh lưu lượng tàu qua eo biển gần như tê liệt suốt hơn một tháng, sau các đòn tấn công của Iran nhằm vào tàu thương mại và những cảnh báo về thủy lôi.

Theo New York Times, trong thời gian qua, Tehran đã kiểm soát tuyến đường này theo cách rất “có chọn lọc”: cho phép một số tàu đi qua, có thể kèm theo phí, trong khi vẫn duy trì áp lực quân sự và tâm lý lên phần còn lại. Cách tiếp cận này khiến thị trường năng lượng toàn cầu chao đảo, giá dầu biến động mạnh và các chuỗi cung ứng trở nên mong manh hơn bao giờ hết.

Trước tình thế đó, Washington dường như đã quyết định thay đổi cách tiếp cận. Nếu trước đây Mỹ vẫn tìm cách giữ dòng chảy dầu mỏ để tránh gây sốc giá, thì lần này, mục tiêu được đặt ra rõ ràng hơn: siết nguồn thu của Iran bằng cách kiểm soát trực tiếp cửa ngõ xuất khẩu quan trọng nhất của nước này.

Phong tỏa sẽ được thực thi như thế nào?

Theo thông báo từ Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), chiến dịch sẽ bắt đầu lúc 10h sáng ngày 13/4 theo giờ miền Đông Mỹ. Phong tỏa sẽ áp dụng đối với mọi tàu ra vào các cảng và vùng ven biển Iran, bao gồm cả các cảng nằm trong Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman.

Điểm đáng chú ý là Mỹ khẳng định sẽ không cản trở các tàu chỉ đi qua eo biển mà không cập cảng Iran. Nói cách khác, Washington đang cố vẽ ra một ranh giới rất hẹp giữa việc “đóng cửa Iran” và việc giữ cho tuyến vận tải toàn cầu không bị tắc nghẽn hoàn toàn.

Phía Mỹ tuyên bố phong tỏa sẽ áp dụng đối với mọi tàu ra vào các cảng và vùng ven biển Iran, bao gồm cả các cảng nằm trong Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman. Đồ họa: APA

Về mặt pháp lý, các bên tham chiến có quyền dừng và kiểm tra tàu thuyền trong khu vực xung đột, kể cả tàu dân sự, để quyết định cho phép đi tiếp hay không. Điều này đồng nghĩa bất kỳ con tàu nào đi qua Hormuz cũng có thể bị yêu cầu dừng lại, kiểm tra và chỉ được tiếp tục hành trình khi được lực lượng Mỹ cho phép.

Trên lý thuyết, đây là một đòn đánh trực diện vào nền kinh tế Iran. Khi dòng dầu xuất khẩu bị chặn lại, nguồn thu chủ lực của Tehran sẽ bị bóp nghẹt, từ đó làm suy yếu khả năng duy trì cuộc chiến trong dài hạn. Một số chuyên gia cho rằng nếu thực thi đến nơi đến chốn, phong tỏa có thể khiến mô hình kinh tế mà Iran đang dựa vào lung lay.

Nhưng Hormuz chưa bao giờ là một bài toán đơn giản. Nguy cơ thủy lôi vẫn treo lơ lửng, trong khi Iran vẫn đủ năng lực triển khai tên lửa chống hạm và máy bay không người lái. Điều đó khiến bất kỳ chiến dịch kiểm soát nào cũng đi kèm rủi ro leo thang quân sự.

Không chỉ vậy, việc giám sát tàu thuyền trong thực tế còn phức tạp hơn nhiều so với trên giấy. Các công ty theo dõi vận tải biển cảnh báo nhiều tàu có thể giả mạo tín hiệu nhận dạng, thay đổi dữ liệu hành trình hoặc “ghé cảng trên giấy” để né tránh kiểm soát. Với những thủ thuật như vậy, việc thực thi phong tỏa sẽ là một cuộc chơi cân não chứ không chỉ là bài toán quân sự thuần túy.

Tác động với Iran và thế giới

Tác động của kế hoạch này không dừng lại ở Iran. Eo biển Hormuz vốn là tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới, nơi trong điều kiện bình thường có khoảng 150 tàu qua lại mỗi ngày. Nhưng trong tháng 3 vừa qua, con số đó giảm xuống chỉ còn hơn 150 tàu trong cả tháng, cho thấy mức độ gián đoạn sâu sắc.

Sự tê liệt này đã đẩy giá dầu tăng mạnh. Nếu phong tỏa của Mỹ giúp khôi phục lưu thông cho dầu từ các nước Vùng Vịnh, thị trường có thể hạ nhiệt phần nào. Tuy nhiên, điều đó phụ thuộc hoàn toàn vào phản ứng của Iran và mức độ sẵn sàng chấp nhận rủi ro của các chủ tàu.

Nếu Tehran tiếp tục đáp trả, hoặc mở rộng căng thẳng sang các điểm nghẽn khác, toàn bộ hệ thống năng lượng toàn cầu có thể rơi vào một vòng xoáy mới. Khi đó, không chỉ giá dầu, mà cả chi phí vận tải, bảo hiểm và chuỗi cung ứng đều sẽ chịu tác động dây chuyền.

Một yếu tố khác khiến tình hình thêm khó lường là vai trò của các nước thứ ba. Những quốc gia phụ thuộc vào dầu Iran có thể buộc phải tìm cách bảo vệ tuyến vận tải của mình. Kịch bản hộ tống tàu hoặc can dự sâu hơn không còn là điều quá xa vời, và nếu xảy ra, căng thẳng sẽ không chỉ dừng lại giữa Mỹ và Iran.

Eo biển Hormuz ngày 12/4 nhìn từ phía Oman. Ảnh: Reuters

Ở chiều ngược lại, phía Iran tỏ ra không quá lo ngại. Các quan chức nước này liên tục phát tín hiệu rằng họ vẫn còn những “đòn bẩy chưa sử dụng”, đồng thời cảnh báo sẽ đáp trả nếu bị siết chặt. Những tuyên bố đó cho thấy đây không đơn thuần là một bước đi quân sự, mà là một cuộc so găng về sức chịu đựng và ý chí giữa hai bên.

Trong khi đó, Tổng thống Trump vẫn giữ lập trường cứng rắn, cho rằng phong tỏa sẽ “rất hiệu quả” và có sự phối hợp của các nước khác nhằm ngăn Iran bán dầu. Nhưng hiệu quả thực sự của chiến lược này sẽ chỉ được kiểm chứng khi nó được triển khai trên thực địa.

Khoảnh khắc Hải quân Iran cản tàu chiến Mỹ ở eo biển Hormuz Iran công bố video cho thấy lực lượng Vệ binh Cách mạng cảnh báo tàu khu trục USS Frank E. Petersen Jr. rời eo biển Hormuz, dọa tấn công nếu không tuân lệnh, trong khi phía Mỹ khẳng định hoạt động phù hợp luật quốc tế.