Năm 2026 – thời điểm các tiêu chuẩn bền vững EU bắt đầu 'có giá'

Hai cơ chế nổi bật nhất sẽ có hiệu lực năm 2026 là Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) và Quy định chống phá rừng (EUDR). Dù điều chỉnh các lĩnh vực khác nhau, cả hai cùng phản ánh một thay đổi quan trọng trong cách EU quản lý thương mại, đó là các tiêu chuẩn bền vững thực sự trở thành điều kiện tiếp cận thị trường, thay vì chỉ là cam kết.

CBAM chính thức đưa vào thực thi từ 1-1-2026 tác động không nhỏ đến các ngành công nghiệp phát thải cao. Ảnh: TL.

CBAM và EUDR đồng loạt có hiệu lực

CBAM được EU áp dụng thử nghiệm từ tháng 10-2023. Trong giai đoạn chuyển tiếp (2023–2025), nhà nhập khẩu chỉ phải báo cáo lượng phát thải carbon gắn với hàng hóa nhập khẩu, chưa phải trả chi phí. Nhưng từ 1-1-2026, các nhà nhập khẩu sẽ phải mua và nộp chứng chỉ CBAM, tương ứng với lượng khí thải carbon hàm chứa trong sản phẩm. Giá chứng chỉ được neo theo giá carbon trong hệ thống mua bán phát thải của EU.

CBAM trước mắt áp dụng cho các ngành có cường độ phát thải cao, gồm thép, xi măng, nhôm, phân bón, điện và hydro. Đây đều là những ngành xuất khẩu quan trọng của nhiều nền kinh tế châu Á.

Một điểm đáng chú ý là CBAM được triển khai song song với lộ trình loại bỏ dần hạn ngạch phát thải miễn phí dành cho doanh nghiệp EU trong giai đoạn 2026 - 2034. Như vậy, CBAM không phải biện pháp ngắn hạn, mà là một phần trong tái cấu trúc dài hạn của chính sách khí hậu và thương mại EU.

Khác với CBAM, Quy định chống phá rừng (EUDR) không gắn trực tiếp với giá carbon, mà tập trung vào nguồn gốc đất đai và rừng trong chuỗi cung ứng.

Theo EUDR, các sản phẩm như cà phê, ca cao, cao su, gỗ, đậu nành, dầu cọ và gia súc, cùng các sản phẩm phái sinh, chỉ được phép đưa vào EU nếu chứng minh được rằng không liên quan đến phá rừng hoặc suy thoái rừng sau ngày 31-12-2020. EUDR đã trải qua nhiều lần gia hạn thực thi, hai lần gần nhất là tháng 10 và tháng 12-2025. Gần nhất, Nghị viện châu Âu và Hội đồng châu Âu đạt được thỏa thuận chính trị tạm thời về việc lùi thời điểm áp dụng EUDR, nhằm tạo thêm thời gian chuẩn bị cho doanh nghiệp.

Theo lộ trình mới, doanh nghiệp lớn và vừa phải tuân thủ từ 30-12-2026. Doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ từ 30-6-2027. Riêng doanh nghiệp nhỏ đã thuộc phạm vi Quy định gỗ EU (EUTR) sẽ phải tuân thủ từ 30-12-2026.

Dù được gia hạn thời gian, các yêu cầu cốt lõi của EUDR không thay đổi. Doanh nghiệp vẫn phải nộp bản kê khai thẩm định trách nhiệm, bao gồm tọa độ địa lý vùng sản xuất, đánh giá rủi ro và biện pháp giảm thiểu rủi ro trước khi hàng hóa được phép lưu thông tại EU.

Một năm, hai áp lực từ EU

CBAM và EUDR tác động đến các nhóm ngành khác nhau, nhưng cùng tạo ra áp lực lớn trong năm 2026.

CBAM chủ yếu ảnh hưởng đến công nghiệp chế biến và năng lượng, nơi bài toán nằm ở đo lường phát thải, hệ số carbon và chi phí gia tăng. Ngay từ giai đoạn chuyển tiếp, CBAM chỉ yêu cầu doanh nghiệp báo cáo cường độ phát thải trên mỗi đơn vị sản phẩm nhưng đã làm phát sinh chi phí cho doanh nghiệp. Doanh nghiệp phải thuê tư vấn để lập báo cáo CBAM, đồng thời đầu tư xây dựng hệ thống đo lường, giám sát, báo cáo và thẩm định lượng phát thải khí nhà kính theo các tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt của EU. Những chi phí này xuất hiện ngay cả khi chưa có nghĩa vụ nộp chứng chỉ carbon. Tới giai đoạn thực thi, các yêu cầu sẽ phát sinh chi phí tác động trực tiếp lên giá thành sản phẩm.

EUDR lại đặt thách thức lớn cho nông nghiệp và lâm nghiệp. Ảnh: TEKCOM

Trong khi đó, EUDR lại đặt thách thức lớn cho nông nghiệp và lâm nghiệp, nơi chuỗi cung ứng phân mảnh và dữ liệu nguồn gốc còn thiếu đồng bộ. EUDR đòi hỏi phải có thông tin về tọa độ địa lý và bằng chứng chứng minh tính tuân thủ theo quy định của lô rừng sản xuất và nguyên liệu ban đầu ở tất cả công đoạn của chuỗi hành trình sản phẩm.

Muốn tuân thủ, doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống theo dõi chuỗi hành trình sản phẩm. Với đặc điểm chuỗi cung ứng phân mảnh và nguồn gốc thiếu đồng bộ, hầu hết doanh nghiệp sẽ phải thuê nhân sự tuân thủ, huấn luyện nhà cung cấp, thậm chí thiết kế lại nhà máy để tách nguyên liệu đạt chuẩn và không đạt chuẩn. Việc phân tách này tốn kém chi phí khi doanh nghiệp cần kho riêng, dây chuyền riêng, thậm chí kiểm soát từng container hàng hóa. Chi phí tuân thủ đầy đủ EUDR tăng tùy độ phức tạp chuỗi cung ứng.

Điểm chung là cả hai quy định đều yêu cầu doanh nghiệp phải chứng minh bằng dữ liệu, thay vì chỉ cam kết bằng lời nói.

Nhìn tổng thể, CBAM và EUDR cho thấy thông điệp nhất quán từ EU chi phí môi trường phải được phản ánh vào giá hàng hóa nhập khẩu. Thương mại không còn tách rời khỏi khí hậu, rừng và sử dụng đất.

Với các nền kinh tế đang dựa vào xuất khẩu, năm 2026 không chỉ là mốc tuân thủ kỹ thuật, đây là thời điểm bộc lộ rõ khoảng cách giữa các chuỗi cung ứng đã đầu tư sớm cho minh bạch và những chuỗi cung ứng vẫn dựa chủ yếu vào lợi thế chi phí thấp.

Hoàng Minh