Năm làng quê trên đường tới 'Làng du lịch tốt nhất thế giới' 2026 có gì đặc biệt?

Không gian kiến trúc nhà mái ngói tại Làng Lò (phường Hòa Hiệp) trở thành điểm nhấn phát triển du lịch cộng đồng. (Ảnh: Tường Quân/TTXVN)

Không có một công thức duy nhất để một ngôi làng trở thành điểm đến hấp dẫn. Với du lịch nông thôn, điều giữ chân du khách đôi khi không phải một công trình lớn hay cảnh quan kỳ vĩ, mà là cách một cộng đồng biến những gì vốn thuộc về đời sống thường ngày thành trải nghiệm có giá trị.

Năm 2026, Việt Nam có 5 đại diện được lựa chọn tham gia Giải thưởng Best Tourism Villages của Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc (UN Tourism), gồm Làng Lò (Đắk Lắk), Làng du lịch cộng đồng Cát Cát (Lào Cai), Rừng dừa Bảy Mẫu Cẩm Thanh (Đà Nẵng), Măng Đen Treehouse (Quảng Ngãi) và Làng du lịch cộng đồng Hữu Liên (Lạng Sơn). Kết quả chính thức dự kiến được công bố vào cuối năm nay.

Điều đáng chú ý là Best Tourism Villages không phải cuộc bình chọn đơn thuần về một ngôi làng đẹp. Hồ sơ được đánh giá trên nhiều phương diện, từ tài nguyên văn hóa và thiên nhiên, bảo tồn, phát triển kinh tế-xã hội-môi trường, quản trị, hạ tầng, khả năng kết nối đến sức khỏe, an toàn và an ninh cho du khách.

Nói cách khác, điều UN Tourism tìm kiếm không chỉ là một điểm đến có khả năng thu hút khách, mà là một mô hình mà ở đó du lịch có thể trở thành động lực để làng quê phát triển mà không đánh mất những giá trị làm nên chính nó.

Từ 5 đại diện Việt Nam năm nay, có thể nhìn thấy năm cách khác nhau để biến tài nguyên bản địa thành sản phẩm du lịch: làng chài ven biển, bản làng dân tộc, hệ sinh thái sông nước, không gian nghỉ dưỡng giữa rừng và cảnh quan núi đá vôi gắn với cộng đồng.

Khách du lịch nước ngoài trải nghiệm du lịch cộng đồng khi đến Sa Pa. (Ảnh: Thanh Hà/TTXVN)

Từ làng chài ven biển đến bản làng vùng cao

Ở phía Đông Đắk Lắk, Làng Lò mang đến một hình ảnh khá khác biệt trong danh sách ứng viên năm nay. Làng chài lâu đời ấy là nơi những ngôi nhà mái ngói nằm xen giữa hàng dừa, những con ngõ nhỏ hướng ra biển và đời sống cư dân vẫn gắn với ngư nghiệp.

Làng Lò không phải điểm du lịch mới, nhưng chính nỗ lực làm du lịch từ đời sống nghề biển, ẩm thực, lễ hội, kiến trúc làng chài và những sinh hoạt cộng đồng đã trở thành chất liệu để nơi đây có trải nghiệm độc đáo. Hiện Làng Lò đã có hàng chục cơ sở lưu trú và các dịch vụ phục vụ khách; địa phương cũng tích cực bảo tồn không gian kiến trúc và các thực hành văn hóa truyền thống.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đắk Lắk Lê Phúc Long kỳ vọng việc tham gia giải thưởng sẽ giúp Làng Lò phát triển du lịch cộng đồng ở khu vực ven biển và trở thành thương hiệu được du khách quốc tế biết đến. Theo ông, nếu được quy hoạch phù hợp, Đắk Lắk còn có thể có thêm nhiều làng được quốc tế ghi nhận.

Homestay với kiến trúc làng biển phục vụ khách du lịch ở Làng Lò. (Ảnh: Tường Quân/TTXVN)

Nếu Làng Lò kể câu chuyện về cộng đồng ven biển, Cát Cát lại đưa du khách vào không gian văn hóa vùng cao đã được hình thành từ giữa thế kỷ XIX.

Cách trung tâm Sa Pa khoảng 3 km, bản Cát Cát nằm giữa địa hình núi cao với những nếp nhà gỗ, ruộng bậc thang, suối, guồng nước và thác Tiên Sa. Nhưng sức hấp dẫn của nơi này không chỉ nằm ở cảnh quan. Đây là không gian đời sống của đồng bào Mông với những nghề truyền thống như trồng lanh, dệt vải, đan lát và chạm bạc.

Du khách đến Cát Cát có thể tìm hiểu phong tục, lễ hội, làng nghề, ẩm thực và các sản phẩm được tạo ra từ chính tri thức của cộng đồng.

Đây là điểm quan trọng của du lịch cộng đồng: bản sắc không nên trở thành một “tiết mục” được dựng lên chỉ để phục vụ khách, mà phải tiếp tục “sống” trong đời sống thực tế. Bởi khi nghề còn sống, không gian văn hóa còn sống và cộng đồng còn giữ vai trò chủ thể, trải nghiệm du lịch mới có chiều sâu.

Chủ tịch Hội Liên chi hội Du lịch Xanh Việt Nam Phùng Quang Thắng cũng nhìn nhận những làng du lịch cộng đồng thành công thường có điểm chung là sự kết hợp giữa văn hóa bản địa độc đáo với không gian tự nhiên xanh, nguyên sơ. Theo vị chuyên gia này, xu hướng du lịch đang chuyển mạnh về những trải nghiệm bền vững, gắn với cộng đồng, văn hóa và sinh kế địa phương.

Đây chính là lợi thế mà các làng quê Việt Nam có thể khai thác: thay vì cạnh tranh bằng những công trình giống nhau, mỗi cộng đồng có thể cạnh tranh bằng câu chuyện bản sắc mà nơi khác không thể sao chép.

Nghề làm bạc thủ công của người Mông ở bản Cát Cát. (Ảnh: Xuân Mai/Vietnam+)

Khi thiên nhiên trở thành “hạ tầng” của du lịch

Nếu Cát Cát hấp dẫn bởi không gian văn hóa miền núi thì Rừng dừa Bảy Mẫu Cẩm Thanh lại mang đến một trải nghiệm khác: du lịch trong hệ sinh thái sông nước.

Nằm cách phố cổ Hội An khoảng 3 km, rừng dừa Bảy Mẫu nằm ở vùng nước lợ, nơi hệ thống sông Hoài, Đế Võng, Thu Bồn tạo điều kiện cho dừa nước phát triển. Nhờ đó, những chiếc thuyền thúng len qua tán dừa đã trở thành hình ảnh đặc trưng của du lịch Hội An.

Nhưng đằng sau trải nghiệm thuyền thúng là nhiều lớp giá trị khác. Rừng dừa từng là căn cứ cách mạng; nghề thủ công từ tre, tranh, dừa nước, sinh kế thủy sản và đời sống cộng đồng tiếp tục tạo nên chiều sâu cho điểm đến.

Điều đó cho thấy thiên nhiên trong du lịch nông thôn không chỉ là phông nền để chụp ảnh “check-in.” Một hệ sinh thái nếu được bảo vệ đúng cách có thể đồng thời là không gian sinh kế, ký ức lịch sử, nguồn tài nguyên văn hóa và “hạ tầng” tự nhiên của sản phẩm du lịch.

Du khách quốc tế trải nghiệm thuyền thúng ở Rừng dừa Bảy Mẫu Cẩm Thanh (Ảnh: TXVN)

Ở Măng Đen Treehouse, lại là cách tiếp cận khác với điểm nhấn là những căn nhà cây được xây trên thân cây cổ thụ hoặc các cột gỗ cao, ẩn trong không gian rừng. Đến đây, du khách có thể kết hợp lưu trú với trekking, đạp xe, cắm trại, thiền, đọc sách và các hoạt động trải nghiệm thiên nhiên. Điểm du lịch này được công nhận vào tháng 8/2025.

Mô hình này đáng chú ý bởi không tìm cách “đô thị hóa” khu rừng bằng những công trình quy mô lớn, mà tạo ra sản phẩm lưu trú dựa trên chính cảnh quan tự nhiên.

Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với tư duy phát triển du lịch nông thôn trong Nghị quyết 19-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII, ngày 16/6/2022 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045: nông thôn không chỉ được nhìn như nơi sản xuất nông nghiệp mà còn là không gian kinh tế, văn hóa, sinh thái và đời sống cần được khai thác theo hướng bền vững.

Chương trình hành động của Chính phủ tại Nghị quyết 26/NQ-CP cũng đặt yêu cầu chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang phát triển kinh tế nông nghiệp, xây dựng nông thôn hiện đại và nâng cao đời sống người dân.

Theo logic đó, du lịch có thể trở thành một giải pháp giúp gia tăng giá trị cho những tài nguyên vốn có, thay vì tạo ra một lớp sản phẩm tách rời khỏi cộng đồng.

Du khách trải nghiệm du dây ở khu vực Lân Ty, Hữu Liên. (Ảnh: Xuân Mai/Vietnam+)

Hữu Liên là một ví dụ khác. Địa hình núi đá vôi tạo nên những thung lũng rộng, vùng ngập nước theo mùa và thảo nguyên Đồng Lâm. Vào mùa khô, những đồng cỏ trải rộng giữa núi đá tạo nên cảnh quan thường được ví như “Mông Cổ thu nhỏ.” Trong khi đó, hệ sinh thái rừng đặc dụng, hang động, hồ nước và thác tạo nên nền tảng cho các hoạt động khám phá thiên nhiên.

Nhưng nếu chỉ có cảnh đẹp, Hữu Liên chưa chắc trở thành một ứng viên đáng chú ý của Best Tourism Villages. Bởi điều quan trọng hơn là mô hình du lịch cộng đồng đang được hình thành với sự tham gia trực tiếp của người dân thông qua homestay, ẩm thực, hướng dẫn trải nghiệm và các hoạt động văn hóa. Hệ thống lưu trú phần lớn dựa trên kiến trúc nhà sàn truyền thống, tạo kết nối giữa trải nghiệm thiên nhiên với đời sống bản địa.

Như vậy, từ Làng Lò đến Hữu Liên, giá trị của du lịch không nằm ở việc “đưa khách về làng,” mà ở việc tổ chức lại những giá trị vốn có thành chuỗi trải nghiệm có khả năng tạo sinh kế.

Từ danh hiệu quốc tế đến bài toán phát triển nông thôn

Nhìn vào 5 ứng viên Việt Nam năm 2026, có thể thấy điểm nổi bật không phải khác biệt về cảnh quan, mà là điểm gặp nhau trong cách tiếp cận.

Làng Lò kể câu chuyện về cộng đồng ven biển và ký ức làng chài. Cát Cát lưu giữ không gian văn hóa và nghề thủ công của người Mông. Cẩm Thanh biến hệ sinh thái rừng dừa và đời sống sông nước thành sản phẩm. Măng Đen Treehouse thử nghiệm một mô hình lưu trú sáng tạo giữa thiên nhiên. Hữu Liên khai thác cảnh quan núi đá vôi trong mối liên hệ với văn hóa và sinh kế cộng đồng.

Bản sắc văn hóa truyền thống còn được lưu giữ trong đời sống đương đại giúp các bản làng tạo được sức hấp dẫn đặc biệt. (Ảnh minh họa: Mai Mai/Vietnam+)

Mỗi nơi có một “tài sản” khác nhau, nhưng đều cho thấy một nguyên tắc: tài nguyên chỉ thực sự trở thành giá trị khi cộng đồng có khả năng biến nó thành sản phẩm mà vẫn giữ được bản sắc của mình.

Đây cũng là lý do Best Tourism Villages có ý nghĩa vượt ra ngoài một danh hiệu quảng bá. Theo UN Tourism, chương trình hướng tới việc sử dụng du lịch như một động lực cho thịnh vượng, khả năng chống chịu và phúc lợi ở khu vực nông thôn, đồng thời thúc đẩy bảo tồn cảnh quan, đa dạng văn hóa, tri thức truyền thống, đổi mới, số hóa và sự tham gia chủ động của cộng đồng.

UN Tourism cũng xác định ba trụ cột của chương trình là con người, thịnh vượng và hành tinh; trong đó có các mục tiêu giảm bất bình đẳng vùng miền, hạn chế tình trạng người dân rời bỏ nông thôn, nâng cao kỹ năng, tăng cường sự tham gia của cộng đồng, phát triển chuỗi giá trị, bảo tồn tài nguyên tự nhiên và văn hóa.

Đặt trong bối cảnh Việt Nam, đây chính là điểm gặp giữa một chương trình quốc tế và định hướng phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn được nêu bật trong Nghị quyết 19-NQ/TW (năm 2022). Nếu Nghị quyết 19 đặt yêu cầu phát triển nông thôn theo hướng hiện đại, nâng cao đời sống người dân và chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế, thì du lịch nông thôn là một trong những cách để chuyển hóa tài nguyên văn hóa, cảnh quan, sản vật và tri thức bản địa thành giá trị kinh tế ngay tại cộng đồng.

Vì thế, điều đáng chờ đợi từ 5 đại diện Việt Nam không chỉ là câu hỏi ai sẽ được trao danh hiệu vào cuối năm. Quan trọng là sau cuộc thi, những giá trị đó giúp các làng được lựa chọn có tiếp tục được bảo tồn, cộng đồng có thực sự hưởng lợi, sản phẩm có được nâng chất và thị trường có được mở rộng hay không.

Tư liệu cổ văn hóa dân gian còn lưu giữ được của đồng bào thiểu số ở Sa Pa. (Ảnh: Xuân Mai/Vietnam+)

Bởi một ngôi làng chỉ thực sự trở thành điểm đến có sức sống khi du khách rời đi vẫn nhớ về một nghề, một món ăn, một cảnh quan, một câu chuyện hay một con người. Khi đó, trải nghiệm đã vượt khỏi một chuyến tham quan; còn tri thức bản địa đã trở thành một dạng tài sản có khả năng tạo sinh kế.

Năm ứng viên Làng Việt Nam tham gia Giải thưởng Best Tourism Villages 2026 vì thế không chỉ đang đi tìm một danh hiệu quốc tế, mà cho thấy một hướng đi rộng hơn của du lịch nông thôn: bước ra thế giới bằng chính những giá trị được hình thành trong đời sống bản địa./.