Năm nước EU đề nghị nới chi phí carbon để giữ sức cạnh tranh công nghiệp

Áo và bốn quốc gia Trung Âu muốn có thêm sự linh hoạt trong thị trường carbon của EU, cảnh báo rằng chi phí khử carbon cao có nguy cơ khiến đầu tư và sản xuất chuyển ra nước ngoài. Ảnh: Martin Meissner

Áp lực thực hiện mục tiêu giảm phát thải đang đặt ngành công nghiệp châu Âu trước một bài toán ngày càng khó: vừa phải đẩy nhanh quá trình khử carbon, vừa phải duy trì năng lực cạnh tranh với các đối thủ bên ngoài EU không phải chịu mức giá carbon tương đương.

Trong bối cảnh đó, Áo, Czechia, Hungary, Slovakia và Ba Lan đang kêu gọi Brussels điều chỉnh thị trường carbon của EU, tạo thêm thời gian và dư địa chính sách để doanh nghiệp thực hiện chuyển đổi mà không làm suy yếu nền tảng công nghiệp của châu Âu.

Đề xuất của năm quốc gia được đưa ra trong bối cảnh các bộ trưởng công nghiệp EU nhóm họp tại Brussels, trong khi Ủy ban châu Âu đang thúc đẩy kế hoạch sửa đổi Hệ thống giao dịch phát thải (ETS).

ÁP LỰC CHI PHÍ CARBON NGÀY CÀNG LỚN

Năm quốc gia Trung Âu cho rằng các doanh nghiệp đang phải đối mặt với những khoản đầu tư rất lớn để khử carbon cho các cơ sở sản xuất, trong khi phải cạnh tranh với các nhà sản xuất bên ngoài châu Âu không chịu mức chi phí carbon tương tự.

Đây là vấn đề đặc biệt đáng chú ý đối với những ngành công nghiệp sử dụng nhiều năng lượng và phát thải lớn như thép, xi măng và hóa chất.

Cơ chế này được thiết kế nhằm tạo động lực kinh tế để doanh nghiệp giảm phát thải. Khi chi phí phát thải carbon tăng, việc đầu tư vào công nghệ sạch, sử dụng năng lượng hiệu quả hơn và chuyển đổi sang các nguồn năng lượng ít carbon trở nên hấp dẫn hơn về mặt kinh tế.

Tuy nhiên, đối với các ngành công nghiệp có mức tiêu thụ năng lượng lớn, quá trình chuyển đổi cũng đòi hỏi những khoản đầu tư rất lớn. Doanh nghiệp phải đồng thời đầu tư vào điện khí hóa, hydrogen, thu giữ và lưu trữ hoặc sử dụng carbon (CCS/CCU), cũng như thay đổi quy trình sản xuất.

Bộ trưởng Công nghiệp và Năng lượng Áo Wolfgang Hattmannsdorfer cho rằng EU cần có cơ chế tương tự một “chiết khấu xuất khẩu”, bởi các doanh nghiệp châu Âu gặp khó khăn khi cạnh tranh trên những thị trường bên ngoài EU.

Theo ông, việc duy trì sản xuất và việc làm tại châu Âu cần được xem xét cùng với các mục tiêu giảm phát thải. Ông kêu gọi “chủ nghĩa yêu nước về kinh tế” nhằm bảo vệ năng lực sản xuất của khu vực, đồng thời cho rằng sản xuất trong nước có ý nghĩa quan trọng đối với sự thịnh vượng, phúc lợi và các tiêu chuẩn môi trường của châu Âu.

Áp lực này không chỉ đến từ giá carbon. Ngành công nghiệp châu Âu trong những năm gần đây còn phải đối mặt với giá điện cao, chi phí tiền lương, sự cạnh tranh ngày càng lớn từ Trung Quốc và những bất ổn trong thương mại quốc tế.

Ngân hàng Trung ương Áo cuối năm 2025 từng mô tả ngành xuất khẩu của nước này đang chịu “áp lực trên nhiều mặt”. Sự suy yếu của ngành công nghiệp Đức - một đối tác thương mại quan trọng của Áo - cùng với các mức thuế của Mỹ, chi phí năng lượng và tiền lương cao và sức ép cạnh tranh từ Trung Quốc đều ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu.

Chi phí năng lượng tiếp tục trở thành một yếu tố gây sức ép khi xung đột tại Iran đẩy giá năng lượng tăng lên, qua đó làm gia tăng những thách thức đối với năng lực cạnh tranh công nghiệp và quá trình chuyển đổi xanh của châu Âu.

“ĐIỀU KIỆN CƠ BẢN PHẢI ĐI TRƯỚC ĐẦU TƯ XANH”

Một trong những điểm chính trong đề xuất của năm quốc gia là yêu cầu EU cân nhắc điều kiện thực tế của các ngành công nghiệp trước khi buộc doanh nghiệp thực hiện những khoản đầu tư khử carbon quy mô lớn.

Quan điểm của năm quốc gia là các nhà máy chỉ nên thực hiện những khoản đầu tư lớn cho khử carbon khi các điều kiện nền tảng đã sẵn sàng.

Trong số đó có nguồn điện với giá phải chăng, đủ công suất lưới điện, nguồn cung hydrogen, nguồn nguyên liệu đầu vào và cơ sở hạ tầng cần thiết để vận chuyển, lưu trữ CO2 được thu giữ.

Theo lập luận của năm chính phủ, quá trình chuyển đổi xanh không chỉ phụ thuộc vào việc đặt ra mục tiêu giảm phát thải hoặc tăng chi phí carbon. Doanh nghiệp cần có các điều kiện về năng lượng và hạ tầng để có thể thực hiện các khoản đầu tư tương ứng.

Ngành công nghiệp châu Âu đang được yêu cầu thực hiện các khoản đầu tư trị giá hàng tỷ euro vào điện khí hóa, hydrogen, công nghệ thu giữ, lưu trữ và sử dụng carbon (CCS/CCU), cùng các quy trình sản xuất mới.

Những khoản đầu tư này, theo các chính phủ, đòi hỏi phải có điện năng với giá hợp lý, lưới điện vận hành hiệu quả, nguồn cung hydrogen, nguồn nguyên liệu đầu vào đầy đủ và hệ thống hạ tầng vận chuyển, lưu trữ CO2.

Nếu các điều kiện này chưa tồn tại nhưng các biện pháp bảo vệ doanh nghiệp trước chi phí carbon lại được dỡ bỏ quá sớm, kết quả có thể đi ngược mục tiêu ban đầu.

Thay vì đầu tư vào các cơ sở sản xuất sạch hơn tại châu Âu, doanh nghiệp có thể lựa chọn chuyển một phần hoặc toàn bộ hoạt động sản xuất sang những khu vực có chi phí thấp hơn.

Đây chính là vấn đề “rò rỉ carbon” - nguy cơ hoạt động sản xuất và phát thải dịch chuyển từ các quốc gia có chính sách khí hậu nghiêm ngặt sang những khu vực có tiêu chuẩn môi trường thấp hơn.

Ông Alex Eggert, người đứng đầu hiệp hội thương mại ngành thép Eurofer, cho rằng ngành thép châu Âu vẫn hướng tới mục tiêu trung hòa khí hậu nhưng cần một cơ chế ETS phù hợp hơn với quá trình chuyển đổi.

Chúng ta cần một ETS có thể khuyến khích những doanh nghiệp đi đầu, đồng thời hỗ trợ quá trình khử carbon của toàn ngành. Việc rút lại các biện pháp bảo vệ chống rò rỉ carbon quá nhanh có nguy cơ làm suy yếu chính những khoản đầu tư cần thiết để thực hiện quá trình chuyển đổi.

Ông Alex Eggert Người đứng đầu hiệp hội thương mại ngành thép Eurofer

Theo ông Eggert, việc rút lại các biện pháp bảo vệ chống rò rỉ carbon quá nhanh có thể làm suy yếu chính những khoản đầu tư cần thiết để ngành công nghiệp thực hiện quá trình chuyển đổi.

BÀI TOÁN GIỮA GIẢM PHÁT THẢI VÀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH

Tranh luận hiện nay cho thấy một vấn đề ngày càng rõ trong chính sách khí hậu của EU: chi phí chuyển đổi xanh không chỉ là vấn đề môi trường mà còn liên quan trực tiếp đến năng lực cạnh tranh công nghiệp.

Cơ chế định giá carbon vì vậy đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy doanh nghiệp chuyển sang các công nghệ ít phát thải hơn.

Tuy nhiên, chính sự gia tăng chi phí carbon cũng làm dấy lên những lo ngại về khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp châu Âu, đặc biệt đối với những ngành phải cạnh tranh trực tiếp với sản phẩm nhập khẩu từ các quốc gia không áp dụng mức giá carbon tương đương.

Đây cũng là lý do kế hoạch sửa đổi thị trường carbon của EU đang trở thành vấn đề gây tranh luận giữa các chính phủ thành viên.

Một số nước cho rằng hệ thống cần tiếp tục tạo sức ép đủ mạnh để thúc đẩy doanh nghiệp giảm phát thải. Trong khi đó, những quốc gia có tỷ trọng công nghiệp lớn hoặc có các ngành sử dụng nhiều năng lượng lo ngại rằng việc tăng chi phí quá nhanh có thể làm suy yếu năng lực sản xuất trong nước.

Đề xuất của Áo, Czechia, Hungary, Slovakia và Ba Lan vì vậy tập trung vào việc tạo thêm thời gian và sự linh hoạt cho doanh nghiệp, thay vì từ bỏ mục tiêu khử carbon.

Điểm đáng chú ý là các quốc gia này không phản đối đầu tư xanh mà nhấn mạnh điều kiện để những khoản đầu tư đó có thể thực hiện hiệu quả.

Đối với một nhà máy thép, chẳng hạn, việc chuyển sang công nghệ ít phát thải không chỉ đòi hỏi vốn đầu tư cho dây chuyền mới. Doanh nghiệp còn cần nguồn điện ổn định và có giá cạnh tranh, hạ tầng lưới điện phù hợp, hydrogen hoặc các nhiên liệu thay thế, nguyên liệu đầu vào và hệ thống vận chuyển, lưu trữ CO2 nếu áp dụng công nghệ thu giữ carbon.

Nếu một mắt xích trong chuỗi này chưa sẵn sàng, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với chi phí cao nhưng chưa thể đạt được mức giảm phát thải tương ứng.

Đối với EU, bài toán vì thế không chỉ là làm thế nào để tăng tốc giảm phát thải mà còn là làm thế nào để xây dựng đồng thời hạ tầng năng lượng, công nghệ và thị trường cần thiết cho quá trình chuyển đổi.

Các cuộc thảo luận tại Brussels sẽ tiếp tục định hình cách EU cân bằng giữa ba mục tiêu: giảm phát thải, thúc đẩy đầu tư vào công nghệ sạch và bảo vệ năng lực cạnh tranh của ngành công nghiệp.

Với các quốc gia đang chịu sức ép lớn từ giá năng lượng và cạnh tranh quốc tế, yêu cầu hiện nay là bảo đảm rằng quá trình chuyển đổi xanh không tạo ra khoảng cách quá lớn về chi phí giữa doanh nghiệp châu Âu và các đối thủ bên ngoài khu vực.

Trong khi đó, đối với chính sách khí hậu của EU, thách thức là duy trì được hiệu quả của cơ chế định giá carbon mà không khiến quá trình chuyển đổi làm suy yếu nền tảng công nghiệp mà châu Âu cần để thực hiện chính quá trình chuyển đổi đó.