Nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật từ kinh nghiệm quốc tế

Kinh nghiệm từ 8 quốc gia tiêu biểu

Trong mọi hệ thống pháp luật hiện đại, việc ban hành một đạo luật mới chỉ tạo ra điều kiện pháp lý ban đầu; hiệu lực thực tế của pháp luật còn phụ thuộc quyết định vào khâu đưa quy định pháp lý vào đời sống. Xu hướng ngày nay ngày càng nhìn nhận xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật là hai giai đoạn của cùng một chu trình. Những khó khăn trong áp dụng pháp luật chính là dữ liệu đầu vào của công tác đánh giá tác động chính sách để tiến hành điều chỉnh cho phù hợp với thực tiễn.

Trình bày tham luận "Kinh nghiệm một số quốc gia về tổ chức thi hành pháp luật" tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia "Những giải pháp tạo đột phá nâng cao hiệu quả công tác tổ chức thi hành pháp luật, thúc đẩy việc xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật", Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế Bộ Tư pháp, TS. Nguyễn Hữu Huyên cho biết, việc chọn mẫu nhóm 8 quốc gia gồm Hoa Kỳ, Canada, Vương quốc Anh, Pháp, Trung Quốc, Nhật Bản, Liên bang Nga và Singapore cho phép so sánh các hệ thống khác nhau về các tiêu chí truyền thống pháp luật, cấu trúc liên bang hoặc đơn nhất, mức độ phân quyền và phương thức điều phối hành chính. Qua đó, gợi mở hướng tham khảo, cách làm hay cho Việt Nam, nâng cao hiệu quả đưa pháp luật vào cuộc sống.

Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, Bộ Tư pháp Nguyễn Hữu Huyên trình bày tham luận “Kinh nghiệm một số quốc gia về tổ chức thi hành pháp luật”. Ảnh: Phạm Thắng

Qua nghiên cứu, về cơ bản cả 8 quốc gia trên đều sử dụng 6 nhóm tiêu chí đánh giá về hiệu lực, hiệu quả của công tác tổ chức thi hành pháp luật.

Nhìn chung, không có một mô hình duy nhất về tổ chức thi hành pháp luật trên thế giới. Hoa Kỳ nhấn mạnh phân quyền, trách nhiệm cơ quan chuyên ngành và kiểm soát tư pháp; Canada nhấn mạnh vòng đời quy định và vai trò trung tâm của TBS; Anh chú trọng lập kế hoạch triển khai, thời điểm có hiệu lực, hướng dẫn và đánh giá sau thi hành; Pháp có trách nhiệm hiến định của Thủ tướng và cơ chế nghị viện theo dõi áp dụng luật; Trung Quốc thể chế hóa mạnh thực thi pháp luật hành chính và giám sát; Nhật Bản gắn tổ chức bộ máy với chức năng rõ, tự đánh giá và phối hợp; Nga dựa trên trung tâm hành pháp mạnh và hệ thống văn bản thực hiện; Singapore nổi bật với tiếp cận toàn Chính phủ, cơ quan chủ trì và năng lực pháp lý trung tâm của AGC.

Tư duy "quản trị vòng đời của pháp luật"

So sánh 8 quốc gia cho thấy, tổ chức thi hành pháp luật là quá trình kết nối quy phạm với hành vi và kết quả thực tế. Đại diện Vụ Hợp tác quốc tế, Bộ Tư pháp chia sẻ, kinh nghiệm từ 8 quốc gia tiêu biểu cũng đưa ra một số gợi mở tham khảo quan trọng cho Việt Nam.

Thứ nhất, xác định rõ nội hàm "tổ chức thi hành pháp luật" trong hệ thống pháp luật Việt Nam, phân biệt với công tác phổ biến, giáo dục pháp luật và với hoạt động xử lý vi phạm nói chung.

Thứ hai, nghiên cứu xây dựng một khung pháp lý thống nhất về tổ chức thi hành, nhưng không nhất thiết phải tập trung mọi quy định trong một đạo luật. Có thể kết hợp luật, nghị định và quy chế làm việc của Chính phủ/các cơ quan.

Thứ ba, có thể thiết lập một cơ chế đầu mối ở trung ương có chức năng điều phối, theo dõi và đánh giá; đồng thời giữ trách nhiệm chuyên ngành của các bộ, cơ quan ngang bộ.

Thứ tư, có thể luật hóa kế hoạch thi hành đối với những đạo luật quan trọng, làm rõ cơ quan chủ trì, cơ quan phối hợp, sản phẩm, thời hạn, nguồn lực, đào tạo, dữ liệu, truyền thông và đánh giá.

Thứ năm, xây dựng bộ tiêu chí đánh giá thi hành pháp luật theo các nhóm: đúng pháp luật; kịp thời; khả thi; thống nhất; dễ tiếp cận; tuân thủ; hiệu quả; chi phí; và mức độ hài lòng/tiếp cận của đối tượng chịu tác động.

Thứ sáu, xây dựng hệ thống dữ liệu hoặc bảng theo dõi trực quan theo dõi tình trạng thi hành: Số văn bản hướng dẫn đã hoặc chưa ban hành, tiến độ, vướng mắc, số lượng phản ánh, kết quả xử lý và kết quả đánh giá.

Thứ bảy, tăng cường trách nhiệm giải trình trước Quốc hội đối với các luật chậm được hướng dẫn hoặc gặp vướng mắc kéo dài.

Thứ tám, thiết kế nghĩa vụ đánh giá sau thi hành theo mức độ tác động và rủi ro của đạo luật. Khoảng 2 - 3 năm có thể được cân nhắc như một phương án chính sách đối với một số luật, nhưng không nên áp dụng thành thời hạn cứng cho mọi trường hợp.

Thứ chín, gắn nhiệm vụ thi hành với nguồn lực ngân sách và nhân lực; không nên coi kinh phí, công nghệ và đào tạo là vấn đề phụ, chỉ xem xét nó sau khi ban hành luật.

Thứ mười, phát triển cơ chế phối hợp theo nguyên tắc cơ quan chủ trì và "một cơ quan chịu trách nhiệm chính", hạn chế việc nhiều cơ quan cùng có trách nhiệm nhưng không cơ quan nào chịu trách nhiệm cuối cùng.

Điểm quan trọng nhất có lẽ là pháp luật chỉ có thể tạo ra kết quả khi được gắn với chủ thể chịu trách nhiệm, nguồn lực, công cụ, quy trình phối hợp và cơ chế đo lường. Vì vậy, một hệ thống tổ chức thi hành pháp luật hiện đại cần chuyển từ tư duy "ban hành luật - chờ thực hiện" sang tư duy "quản trị vòng đời của pháp luật".

Đối với Việt Nam, hướng tham khảo là xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm, điều kiện thực hiện và cơ chế giải trình cho từng nhiệm vụ. Cơ quan điều phối trung ương cần có khả năng tổng hợp thông tin và xử lý vướng mắc liên ngành, trong khi bộ, ngành và địa phương chịu trách nhiệm về kết quả trong phạm vi thẩm quyền. Cơ chế phản hồi phải kết nối khiếu nại, xét xử và đánh giá chính sách với việc sửa đổi pháp luật, để những sai lệch được phát hiện phải trở thành căn cứ để cải thiện cách thức tổ chức thi hành pháp luật.