Nâng cao kỹ năng tố tụng thân thiện với người chưa thành niên

Tố tụng với người chưa thành niên đòi hỏi những kỹ năng đặc thù

Trong hai ngày 28 và 29/9, Học viện Tư pháp và Viện Hợp tác quốc tế Đức về pháp luật (IRZ) phối hợp tổ chức Hội thảo “Kỹ năng và kinh nghiệm của Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư trong thực hiện tố tụng thân thiện đối với người chưa thành niên theo pháp luật CHLB Đức và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam”.

Tham dự Hội thảo có các chuyên gia của CHLB Đức, lãnh đạo, giảng viên Học viện Tư pháp, luật sư, nhà khoa học và học viên các lớp đào tạo chức danh tư pháp.

Theo các nội dung được trao đổi tại Hội thảo, người chưa thành niên có những đặc thù về thể chất, tâm lý, khả năng nhận thức và làm chủ hành vi. Trong tố tụng hình sự, các em có thể tham gia với nhiều tư cách khác nhau, từ người bị buộc tội, bị hại đến người làm chứng.

 Các diễn giả tại Hội thảo. (ảnh: HVTP)

Việc tham gia tố tụng có thể tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp cũng như quá trình phát triển, hoàn thiện nhân cách của người chưa thành niên. Bởi vậy, thủ tục tố tụng đối với nhóm đối tượng này đặt ra yêu cầu phù hợp, thân thiện và bảo vệ lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên.

Yêu cầu này càng được đặt ra trong bối cảnh Luật Tư pháp người chưa thành niên có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Việc nâng cao nhận thức, kiến thức và kỹ năng áp dụng các quy định mới trong giải quyết vụ án hình sự có liên quan đến người chưa thành niên trở thành một nội dung quan trọng đối với các chức danh tư pháp.

Trong đó, Thẩm phán, Kiểm sát viên và luật sư là những chủ thể trực tiếp tham gia quá trình tố tụng, có vai trò giúp người chưa thành niên được lắng nghe, tôn trọng và bảo vệ trong suốt quá trình giải quyết vụ án. Vì vậy, bên cạnh kiến thức pháp luật, các chức danh này cần được trang bị những kỹ năng đặc thù khi tiếp xúc, giao tiếp, lấy lời khai và đánh giá thông tin do người chưa thành niên cung cấp.

Từ giao tiếp, lấy lời khai đến đánh giá độ tin cậy của lời khai

Một trong những nội dung được các chuyên gia tập trung trao đổi là đặc điểm tâm lý và phương pháp giao tiếp với người chưa thành niên.

TS Lê Thị Thúy Nga, Học viện Tư pháp phân tích, dưới góc độ khoa học thần kinh, vỏ não trước trán, vùng đảm nhiệm chức năng điều hành, lập kế hoạch, kiểm soát sự bốc đồng và đánh giá rủi ro dài hạn chỉ đạt độ hoàn thiện khi chủ thể bước vào khoảng 25 tuổi.

Trong khi đó, hạch hạnh nhân, trung tâm xử lý cảm xúc lại bị kích thích mạnh ở độ tuổi dậy thì. Theo phân tích tại Hội thảo, sự khác biệt này góp phần lý giải việc thanh thiếu niên có thể đưa ra những quyết định liều lĩnh, dễ chịu tác động từ áp lực của nhóm bạn hoặc rơi vào trạng thái hoang mang khi tham gia tố tụng.

 Toàn cảnh Hội thảo (ảnh: HVTP).

Từ đặc điểm đó, kỹ năng giao tiếp của người tiến hành tố tụng có ý nghĩa trực tiếp đối với việc thu nhận thông tin. Luật sư Vũ Anh Thao, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TP Hồ Chí Minh cho rằng, cán bộ tư pháp và người bào chữa cần xây dựng mối quan hệ dựa trên sự đồng cảm, tôn trọng và chân thành.

Thay vì dồn ép hoặc liên tục chất vấn, việc sử dụng câu hỏi mở, câu hỏi mô tả, câu phản chiếu, kết hợp lắng nghe chủ động và tạo không gian tiếp xúc riêng tư, an toàn có thể giúp người chưa thành niên giảm căng thẳng và chia sẻ thông tin một cách tự nguyện, chính xác hơn.

Đây cũng là những kỹ năng có liên quan trực tiếp tới hoạt động của kiểm sát viên khi tham gia các vụ án có người chưa thành niên. Hội thảo đặt vấn đề không chỉ ở nội dung câu hỏi mà còn ở cách thức giao tiếp, phỏng vấn, lấy lời khai và đánh giá tính xác thực của thông tin.

 Các đại beieur tham dự Hội thảo (ảnh HVTP).

Theo TS Ngô Thị Ngọc Vân, Học viện Tư pháp, việc đánh giá lời khai của người chưa thành niên đòi hỏi sự cẩn trọng bởi ký ức có thể chịu tác động bởi áp lực tâm lý hoặc những câu hỏi mang tính gợi ý từ người lớn.

Các cơ quan tiến hành tố tụng cũng cần tránh “lỗi Othello”, tình huống thái độ hoài nghi, dồn ép của người hỏi khiến một người khai trung thực trở nên lo lắng, rối loạn, sau đó chính biểu hiện lo lắng này lại bị hiểu nhầm là dấu hiệu của sự gian dối.

Để phân tích độ tin cậy của lời khai, nội dung Hội thảo đề cập hệ thống 19 tiêu chí hiện thực, trong đó có tính cấu trúc logic, việc lồng ghép bối cảnh, tái hiện hội thoại, những tình tiết phức tạp bất ngờ…, đồng thời kết hợp phân tích đặc điểm nhân thân và động cơ khai báo của người chưa thành niên.

Kinh nghiệm từ CHLB Đức và yêu cầu bảo vệ người chưa thành niên trong tố tụng

Từ kinh nghiệm của CHLB Đức, bà Bettina Kirschke, Thẩm phán trong lĩnh vực pháp luật hình sự đối với người chưa thành niên tại Berlin, chia sẻ mục tiêu của tư pháp thanh, thiếu niên là giáo dục và phòng ngừa tái phạm thay vì chỉ tập trung vào trừng phạt.

Theo đó, các thủ tục từ thẩm vấn thông qua kỹ thuật nghe, nhìn, bảo vệ bí mật đời tư đến áp dụng các biện pháp chuyển hướng đều hướng đến việc giúp người trẻ nhận thức sai lầm và sửa chữa.

 Các đại biểu tham dự Hội thảo (ảnh HVTP).

Tại Hội thảo, các chuyên gia Việt Nam và CHLB Đức tập trung trao đổi kinh nghiệm thực tiễn của thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư trong thực hiện tố tụng đối với người chưa thành niên; các yêu cầu đối với tố tụng thân thiện; kỹ năng giao tiếp, phỏng vấn, lấy lời khai, đánh giá tính xác thực của lời khai cũng như phân biệt giữa sự thật và tưởng tượng của người chưa thành niên.

Đối với Kiểm sát viên, những nội dung này gắn với quá trình thực hiện nhiệm vụ trong các vụ án hình sự có người chưa thành niên tham gia tố tụng, từ tiếp xúc, theo dõi việc lấy lời khai đến đánh giá chứng cứ và tham gia các hoạt động tố tụng theo chức năng, nhiệm vụ được pháp luật quy định.

Thông qua trao đổi, thảo luận và chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, Hội thảo góp phần bổ sung kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp cho giảng viên và học viên Học viện Tư pháp; đồng thời giúp các đại biểu tiếp cận kinh nghiệm của CHLB Đức trong tổ chức và thực hiện tố tụng thân thiện đối với người chưa thành niên. Hoạt động cũng là một nội dung hợp tác giữa Học viện Tư pháp và các đối tác CHLB Đức trong đào tạo, bồi dưỡng các chức danh tư pháp.