Nâng cao năng lực cạnh tranh doanh nghiệp: Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam

Nội dung được chia sẻ trong khuôn khổ Hội thảo khoa học với chủ đề “Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trong kỷ nguyên mới” do Đại học Quốc gia TP.HCM phối hợp với Ban Chính sách Chiến lược Trung ương, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, UBND TP.HCM và Hiệp hội Doanh nghiệp TP.HCM tổ chức chiều ngày 28/1.

Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong kỷ nguyên mới

Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Huỳnh Thành Đạt cho rằng, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng vừa diễn ra thành công, xác lập các định hướng chiến lược mang tính bệ phóng cho phát triển đất nước giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045. Tinh thần xuyên suốt là phát triển nhanh và bền vững, lấy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và hoàn thiện thể chế làm động lực then chốt.

Trong đó, doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực kinh tế tư nhân, được xác định là một động lực quan trọng của nền kinh tế. Doanh nghiệp không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà phải trở thành chủ thể trung tâm của đổi mới, chuyển đổi và hội nhập. Đây cũng là định hướng xuyên suốt trong các nghị quyết trụ cột gần đây của Bộ Chính trị.

Đại hội XIV cũng nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế và nâng cao chất lượng thực thi, coi đây là “đột phá của đột phá”. Môi trường đầu tư, kinh doanh cần thực sự minh bạch, an toàn, cạnh tranh, lành mạnh; lấy thời gian và chi phí của doanh nghiệp làm thước đo cải cách, khắc phục tình trạng chính sách đúng nhưng triển khai chậm. Đồng thời, Đại hội khẳng định vai trò quyết định của con người và nguồn nhân lực, trong đó năng lực quản trị, văn hóa và đạo đức kinh doanh là nền tảng bền vững để doanh nghiệp Việt Nam phát triển trong môi trường cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Theo Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Huỳnh Thành Đạt, NLCT của doanh nghiệp phải được xây dựng trên nền tảng năng suất, chất lượng, hiệu quả, khả năng thích ứng và sức cạnh tranh thực chất

Theo Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận, trong bối cảnh đó đặt ra yêu cầu rõ ràng đối với việc nâng cao NLCT của doanh nghiệp Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Trong đó NLCT phải được xây dựng trên nền tảng năng suất, chất lượng, hiệu quả, khả năng thích ứng và sức cạnh tranh thực chất. Từ đó, Hội thảo không chỉ có trách nhiệm nhận diện vấn đề mà còn góp phần làm rõ các định hướng và giải pháp nâng cao NLCT của doanh nghiệp Việt Nam một cách căn cơ.

Cụ thể, để Hội thảo đạt hiệu quả thực chất, ông Huỳnh Thành Đạt đề nghị tập trung thảo luận năm nhóm vấn đề trọng tâm. Trước hết là làm rõ các nhân tố cốt lõi cấu thành năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam ở cấp doanh nghiệp, ngành và nền kinh tế, đặc biệt là vai trò của khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số gắn với yêu cầu tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu. Đồng thời, đánh giá đúng các điểm nghẽn về thể chế, chính sách và tổ chức thực thi đang cản trở doanh nghiệp, từ đó đề xuất giải pháp cải cách có trọng tâm, khả thi; Làm rõ mối quan hệ giữa Nhà nước - thị trường - doanh nghiệp trong hình thành hệ sinh thái cạnh tranh lành mạnh, với Nhà nước kiến tạo, doanh nghiệp là trung tâm, khoa học - công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao là nền tảng.

Hội thảo cũng cần đề xuất giải pháp nâng cao năng lực quản trị, xây dựng văn hóa kinh doanh và đạo đức doanh nhân Việt Nam. Đặc biệt, kết quả quan trọng là cần trao đổi kinh nghiệm quốc tế về xây dựng bộ tiêu chí và phương pháp đo lường năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp ở cấp quốc gia và địa phương.

Kinh nghiệm quốc tế trong đánh giá NLCT doanh nghiệp

GS-TS. Vũ Minh Khương - Trường Chính sách Công Lý Quang Diệu, Đại học Quốc gia Singapore nhấn mạnh rằng muốn nâng cao NLCT của doanh nghiệp thì trước hết phải thống nhất cách đo lường. Ông chỉ ra 7 nhóm tiêu chí từ kinh nghiệm quốc tế:

Thứ nhất là năng suất và hiệu quả sử dụng nguồn lực, đặc biệt là năng suất lao động. Ở các nền kinh tế phát triển, thu nhập chỉ có thể tăng bền vững khi mỗi lao động tạo ra nhiều giá trị hơn, đồng thời doanh nghiệp sử dụng hiệu quả vốn, đất đai và năng lượng.

Thứ hai là hàm lượng giá trị gia tăng và cơ cấu tăng trưởng của sản phẩm, nhất là trong xuất khẩu. Doanh nghiệp không chỉ được đo bằng sản lượng, mà bằng tỷ lệ giá trị nội địa trong mỗi sản phẩm, khả năng đi từ gia công sang thiết kế, giải pháp và thương hiệu.

Thứ ba là chất lượng việc làm và thu nhập của người lao động. Một doanh nghiệp hay khu công nghiệp chỉ thực sự có năng lực cạnh tranh khi người lao động có việc làm tốt hơn, thu nhập cao hơn và ổn định hơn so với mặt bằng chung.

Thứ tư là quyền lực thị trường và khả năng đàm phán của doanh nghiệp, thể hiện qua vị thế với nhà cung ứng, khách hàng và đối tác. Doanh nghiệp cạnh tranh mạnh là doanh nghiệp ngày càng chủ động trong chuỗi giá trị, chứ không bị ép giá hay lệ thuộc.

Thứ năm là khả năng mở rộng thị trường, đa dạng hóa sản phẩm và sức chống chịu trước biến động, đặc biệt là các cú sốc tài chính và thị trường toàn cầu.

Thứ sáu là năng lực làm chủ công nghệ, bao gồm số hóa, dữ liệu và ứng dụng AI trong sản xuất, quản trị và kinh doanh. Đây là tiêu chí ngày càng mang tính quyết định trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu.

Thứ bảy là vị trí và vị thế cạnh tranh quốc tế, tức doanh nghiệp và nền kinh tế đang đứng ở đâu khi so sánh với các quốc gia đi trước, xét trên năng suất, tiền lương, công nghệ và năng lực đổi mới.

Các đại biểu tham dự Hội thảo

Ông Nguyễn Ngọc Bảo - Giảng viên Khoa Lý luận cơ sở, Học viện Cán bộ TP.HCM bổ sung thêm góc nhìn khi cho rằng các nền kinh tế phát triển đều đo lường đa chiều, kết hợp giữa công cụ quản trị doanh nghiệp và các bộ chỉ số cạnh tranh ở tầm quốc gia, qua đó giúp doanh nghiệp tự định vị và hoạch định chiến lược phát triển dài hạn.

Tại Hoa Kỳ, doanh nghiệp phổ biến sử dụng mô hình SWOT kết hợp với Balanced Scorecard (BSC) để đánh giá NLCT một cách toàn diện. Cách tiếp cận này cho phép doanh nghiệp vừa nhận diện rõ điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức, vừa đo lường hiệu quả hoạt động trên các khía cạnh then chốt như tài chính, khách hàng, quy trình nội bộ và năng lực đổi mới.

Ở Liên minh châu Âu, NLCT được nhìn nhận ở tầm hệ thống thông qua Chỉ số Năng lực cạnh tranh toàn cầu (GCI) do Diễn đàn Kinh tế Thế giới xây dựng. Bộ chỉ số này đánh giá dựa trên các yếu tố nền tảng như thể chế, hạ tầng, trình độ công nghệ, chất lượng giáo dục – đào tạo và hiệu quả thị trường lao động.

"Việt Nam cần xây dựng một khung đánh giá chuẩn hóa, tham chiếu các bộ chỉ số quốc tế như GCI, đồng thời linh hoạt áp dụng các công cụ quản trị như SWOT và BSC tùy theo quy mô doanh nghiệp. Quan trọng hơn, NLCT của doanh nghiệp không thể tách rời chất lượng thể chế và hiệu quả thực thi chính sách, bởi đây chính là nền tảng để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu một cách bền vững", ông Bảo chia sẻ.

Nhà báo Trần Hoàng - Tổng biên tập Tạp chí Doanh Nhân Sài Gòn: "PBCI cung cấp 'bản đồ năng lực doanh nghiệp' để nâng chất điều hành kinh tế địa phương":

Nhận thấy sự quan trọng của việc đánh giá NLCT doanh nghiệp cấp địa phương, Tạp chí Doanh Nhân Sài Gòn đã phối hợp với các đơn vị nghiên cứu, công bố "Báo cáo năng lực cạnh tranh doanh nghiệp TP.HCM" lần đầu vào tháng 7/2024. Công trình này sau đó đã được BTC Giải thưởng Sáng tạo TP.HCM năm 2025 lựa chọn vào vòng Chung khảo, nằm trong danh sách 11 công trình truyền thông xuất sắc.

Tại Hội thảo, nhà báo Trần Hoàng - Tổng biên tập Tạp chí Doanh Nhân Sài Gòn cho rằng, trong nhiều năm qua, Việt Nam đã xây dựng và vận hành hai bộ chỉ số quan trọng là PCI - phản ánh môi trường kinh doanh và PAPI - phản ánh chất lượng quản trị và hành chính công. Hai bộ chỉ số này đã đóng góp tích cực vào cải cách thể chế, nâng cao năng lực điều hành của chính quyền địa phương và cải thiện môi trường đầu tư - kinh doanh.

Tuy nhiên, trong bối cảnh mới cần đo lường thêm chỉ số NLCT doanh nghiệp địa phương (PBCI) - “chân kiềng” hoàn thiện hệ thống đánh giá phát triển kinh tế địa phương. Theo ông Trần Hoàng, PBCI giúp chính quyền nhìn thẳng vào “nội lực” doanh nghiệp, từ quản trị, năng suất, công nghệ đến mức độ liên kết, qua đó chuyển chính sách hỗ trợ từ dàn trải sang theo năng lực và ngành cụ thể, đồng thời đánh giá chất lượng tăng trưởng chứ không chỉ tốc độ. Thông qua dữ liệu phỏng vấn, PBCI đo lường thực chất hiệu quả triển khai các nghị quyết lớn về khoa học - công nghệ, hội nhập, cải cách thể chế, kinh tế tư nhân, nhân lực… và kiểm chứng cải cách có chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh hay không. Quan trọng hơn, PBCI cung cấp “bản đồ năng lực doanh nghiệp” để nâng chất điều hành kinh tế địa phương, thúc đẩy cụm ngành và chuỗi giá trị.

Tại Hội thảo, nhà báo Trần Hoàng cũng thông tin rằng, Tạp chí đang tích cực phối hợp với Đại học Quốc gia TP.HCM để công bố bộ chỉ số PBCI vào tháng 6/2026, áp dụng đo lường NLCT cho TP.HCM, Đồng Nai, Long An; sau đó nhân rộng ra các địa phương khác trong thời gian tới.

Hưng Khánh