Nâng cao năng lực tiêu thoát lũ vùng hạ du sông Hà Thanh
Đợt mưa lũ lịch sử tháng 11-2025 gây ngập lụt nghiêm trọng tại hạ du sông Hà Thanh, cho thấy yêu cầu cấp thiết phải có các giải pháp căn cơ, đồng bộ để nâng cao năng lực tiêu thoát lũ.
Phóng viên Báo và phát thanh, truyền hình Gia Lai đã trao đổi với ông Vũ Ngọc An-Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, về vấn đề này.
* Theo ông, đâu là những yếu tố chính đang chi phối khả năng tiêu thoát lũ của hệ thống sông Hà Thanh?
Ông Vũ Ngọc An. Ảnh: T.Lợi
- Tình trạng ngập lụt nghiêm trọng tại hạ du sông Hà Thanh, đặc biệt trong đợt lũ lịch sử tháng 11-2025 là kết quả của sự tác động đồng thời giữa các yếu tố thiên tai cực đoan và những tồn tại, bất cập kéo dài trong công tác quy hoạch, quản lý và tổ chức không gian thoát lũ.
Về nguyên nhân khách quan, lưu vực sông Hà Thanh có độ dốc lớn, lũ từ thượng nguồn tập trung rất nhanh về hạ du với thời gian truyền lũ chỉ khoảng 3 - 5 giờ, khiến mực nước dâng nhanh, khó ứng phó kịp thời. Trong đợt mưa lũ vừa qua, khu vực hạ du đồng thời chịu tác động của 3 nguồn nước lớn gồm lũ thượng nguồn sông Hà Thanh, lũ từ sông Côn tràn sang và nước từ các lưu vực nội đồng như Bàu Lác, núi Vũng Chua. Cùng thời điểm, thủy triều dâng cao tại cửa đầm Thị Nại đã cản thoát mạnh, khiến nước dềnh ngược về phía thượng lưu gây ngập sâu trên diện rộng.
Bên cạnh yếu tố thiên tai, những vấn đề của hạ tầng và công tác quản lý là nguyên nhân quan trọng làm gia tăng mức độ ngập lụt. Trước đây, lũ trên sông Hà Thanh có thể tràn đều trên đồng ruộng, góp phần giảm áp lực cho lòng sông. Tuy nhiên, hiện nay, do hệ thống đê điều và sự phát triển hạ tầng, dòng lũ bị “cưỡng bức” trong lòng dẫn, khiến mực nước dâng cao đột ngột và chảy xiết hơn.
Quá trình đô thị hóa nhanh tại các phường Quy Nhơn Bắc, Quy Nhơn Tây và các xã ven sông đã làm san lấp nhiều vùng trũng thấp - vốn là không gian trữ nước tự nhiên. Bên cạnh đó, nhiều tuyến đường giao thông cắt ngang sông, suối nhưng khẩu độ cầu, cống nhỏ, không đáp ứng yêu cầu thoát lũ, gây chênh lệch mực nước lớn giữa thượng lưu và hạ lưu, làm nước ứ đọng khi lũ về.
* Việc lấn chiếm lòng sông, hành lang thoát lũ trong nhiều năm, đặc biệt là tại nhánh sông Cát, cũng gây ra những hệ lụy đối với công tác phòng, chống lũ…
- Đúng vậy! Đây là một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay. Tính đến cuối năm 2025, toàn tỉnh còn tồn đọng 119 vụ vi phạm liên quan đến lấn chiếm lòng sông, bãi sông và hành lang bảo vệ công trình thủy lợi, tập trung nhiều tại khu vực huyện Tuy Phước và các phường ven sông của TP Quy Nhơn trước đây, trong đó nổi cộm là nhánh sông Cát.
Về hệ lụy, các công trình xây dựng kiên cố trong hành lang thoát lũ đã làm thu hẹp tiết diện dòng chảy, thay đổi hướng dòng chủ lưu, gây xói lở bờ sông và làm suy giảm nghiêm trọng năng lực tiêu thoát lũ. Khi xảy ra lũ lớn, chính các khu vực lấn chiếm này lại trở thành điểm rủi ro cao, đồng thời gây cản trở cho công tác cứu hộ, cứu nạn.
* Không chỉ riêng nhánh sông Cát, tình trạng bồi lắng, thu hẹp dòng chảy còn được ghi nhận tại các sông Trường Úc, sông Cây Me và nhánh Hà Thanh. Ông đánh giá thế nào về vai trò của các tuyến sông này đối với khả năng tiêu thoát lũ cho toàn bộ khu vực hạ du?
- Khả năng tiêu thoát lũ của hạ du sông Hà Thanh không chỉ phụ thuộc vào dòng chính mà còn phụ thuộc rất lớn vào vai trò phân lũ của các sông nhánh. Tại khu vực hạ lưu cầu Diêu Trì, sông Trường Úc đảm nhận khoảng 46% lượng lũ, sông Cát 20%, sông Cây Me 15% và nhánh Hà Thanh 19%.
Tuy nhiên, hiện nay, sông Cát và sông Cây Me đang bị bồi lắng nghiêm trọng, nhiều đoạn gần như mất khả năng thoát lũ, đặc biệt ở khu vực cuối nguồn ra đầm Thị Nại. Điều này khiến khoảng 35% lượng nước lũ không được tiêu thoát mà dềnh ứ, gây ngập sâu cho khu vực dân cư. Ngay cả sông Trường Úc - trục tiêu lũ chính, cũng xuất hiện các “nút thắt cổ chai” nguy hiểm tại khu vực cầu Lò Vôi và hạ lưu cầu Đường Sắt.
Đê sông Cát qua xã Tuy Phước bị vỡ một đoạn trong đợt lũ tháng 11-2025 và được hàn khẩu sau đó. Ảnh: T.Lợi
* Trong bối cảnh lưu vực sông Hà Thanh không có điều kiện xây dựng các hồ chứa lớn để cắt, giảm lũ, định hướng giải quyết bền vững được đặt ra như thế nào, thưa ông?
- Định hướng xuyên suốt là khơi thông dòng chảy, tăng cường khả năng tiêu thoát lũ, đồng thời bảo vệ khu dân cư bằng hệ thống đê, kè phù hợp.
Giai đoạn 2026-2030, tỉnh dự kiến bố trí khoảng 2.675 tỷ đồng để nâng cao năng lực tiêu thoát lũ. Riêng năm 2026, ưu tiên xử lý các điểm nghẽn cấp bách, gồm nạo vét sông Trường Úc, sông Cát, sông Cây Me; gia cố các tuyến đê xung yếu và di dời khẩn cấp các hộ dân lấn chiếm nghiêm trọng hành lang thoát lũ.
Giai đoạn 2027-2030 trọng tâm là xây dựng trục tiêu lũ Huỳnh Mai để giảm tải cho sông Trường Úc; hoàn thiện hệ thống đê bao trên các sông chính theo tần suất thiết kế; đồng thời triển khai các giải pháp phi công trình như điều chỉnh quy hoạch thoát nước đô thị, xây dựng bản đồ số ngập lụt, hệ thống quan trắc - cảnh báo sớm và tăng cường bảo vệ rừng phòng hộ đầu nguồn.
