Nâng cao “sức khỏe” cho đất trồng trọt

Ông Nguyễn Thành Đông, nông dân phường Dầu Giây bên vườn sầu riêng đã phục hồi sau khi thực hiện các giải pháp cải tạo đất.

Trong sản xuất nông nghiệp, “nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống” đã đúc kết kinh nghiệm sản xuất lâu đời của nông dân. Trong đó, phân bón đóng vai trò cốt lõi trong sản xuất nông nghiệp. Chính vì vậy, ngày càng nhiều nông dân quan tâm chuyển đổi sản xuất theo hướng hữu cơ với mục tiêu cải tạo để đất đai hồi sinh và dần trở nên màu mỡ, tăng khả năng chống chịu sâu bệnh, dần hình thành hệ sinh thái nông nghiệp bền vững.

Hồi sinh đất “chết”

Hiện nay, nhiều vườn cây đất đai bị chai cứng, bạc màu do suốt thời gian dài bị khai thác quá mức, bị dồn quá nhiều hóa chất độc hại do thuốc diệt cỏ, phân, thuốc hóa học. Hậu quả là nông sản làm ra không an toàn, đất đai thoái hóa khiến cây trồng suy yếu, xuất hiện dịch bệnh, thậm chí xảy ra hiện tượng vườn cây chết hàng loạt.

Ông Nguyễn Thành Đông, nông dân phường Dầu Giây có hàng chục năm gắn bó với đất đai, trồng nhiều loại cây từ tiêu, măng cụt... Năm 2025, vườn sầu riêng 6 năm tuổi của gia đình ông xuất hiện sâu bệnh nhiều, chủ yếu là bệnh thối rễ, gốc cây bị xì mủ (còn gọi là chảy gôm) làm cây suy yếu, một số cây chết ngọn, khô cành. Đất trồng ngày càng cằn cỗi, bạc màu, cây cỏ hầu như không mọc được. Sau khi tham gia lớp tập huấn về canh tác hữu cơ, ông đã chuyển đổi theo hướng sản xuất phục hồi “sức khỏe” cho đất.

Ông Nguyễn Thành Đông chia sẻ: Để cải tạo đất, tôi được hướng dẫn thực hiện các giải pháp đồng bộ như: Sử dụng răng bừa xọc sâu xuống đất quanh gốc cây để đất thoáng khí, làm giàu oxy trong đất. Sau đó tôi tưới mật rỉ đường phủ lên, bồi thêm cho đất các loại phân bón hữu cơ, chủ yếu là phân chuồng, đồng thời xịt thêm phân bón lá cho cây. Đất khô cằn qua hơn nửa năm bắt đầu hồi sinh, tơi xốp hơn. Đất “sống” thì cây trồng trên đất đó mới phát triển tốt. Những gốc sầu riêng bị mất lớp vỏ bắt đầu liền sẹo, ngay cả những cây chết ngọn dần mọc lại ngọn mới, cành lá tốt tươi. Nhờ đó, vụ thu hoạch sầu riêng năm 2026, nhiều cây trong vườn cho năng suất cao, mẫu mã trái cũng đạt hơn.

Thời gian trước, vùng đất đá lộ đầu thuộc địa bàn xã Gia Kiệm chủ yếu chỉ canh tác những cây hàng năm cho hiệu quả kinh tế kém. Hiện nay, vùng đất này hình thành những vùng chuyên canh các giống cây ăn trái đặc sản như: bơ, sầu riêng… cho năng suất, chất lượng cao.

Ông Phạm Duy Long, nông dân sản xuất giỏi trồng các giống bơ đặc sản tại xã Gia Kiệm cho biết: Trước đây, nhiều nông dân ở đây trồng tiêu. Thời gian đầu, cây trồng phát triển tốt, cho năng suất cao. Nhưng sau một thời gian dài lạm dụng phân, thuốc hóa học, đất đai cằn cỗi hơn, nhiều vườn tiêu chết hàng loạt vì dịch bệnh. Chính vì vậy, nông dân ngày càng có ý thức hơn trong việc sử dụng phân, thuốc, bắt đầu chuyển đổi sang canh tác theo hướng hữu cơ. Nhiều năm nay, nông dân tại địa phương đã thực hành sản xuất theo quy trình VietGAP; quan tâm hơn đến việc cải tạo để đất đai màu mỡ trở lại. Các cây ăn trái như: bơ, sầu riêng không chỉ cho năng suất cao, chất lượng cũng đạt tiêu chuẩn xuất khẩu nên được thương lái thu mua với giá cao.

Làm nông nghiệp sạch

Chuyển đổi sản xuất theo hướng hữu cơ đang được nhiều nông dân ưu tiên lựa chọn trong cải tạo, hồi sinh cho đất. Giải pháp cải tạo đất từ những điều rất đơn giản như: Chuyển sang cắt cỏ thủ công, tận dụng nguồn cỏ này ủ phân tạo độ màu cho đất; trồng cỏ nuôi bò trong vườn cây để đất tơi xốp trở lại. Đặc biệt, nông dân tận dụng các loại phế phụ phẩm trong nông nghiệp như: nguồn chuối dạt bị bỏ đi sau khi đóng hàng xuất khẩu, các loại rau trái hàng dạt trong sản xuất… làm nguồn nguyên liệu tự ủ phân hữu cơ chăm bón cho vườn cây. Nhờ đó, cây trồng sinh trưởng tốt, cây càng lâu năm càng cho năng suất cao.

Ông Nguyễn Thành Đông (phải), nông dân phường Dầu Giây bên vườn sầu riêng đã phục hồi sau khi thực hiện các giải pháp cải tạo đất. Ảnh: Bình Nguyên

Ông Nguyễn Phạm Xuân Vũ, nông dân trồng bưởi tại phường Dầu Giây cho hay: Việc lạm dụng phân, thuốc hóa học không chỉ bào mòn đất đai mà còn gây hại cho sức khỏe con người. Chính vì vậy, sau khi tham quan trực tiếp mô hình sản xuất hữu cơ, tôi quyết định chuyển đổi sản xuất. Tôi sử dụng chế phẩm sinh học, tận dụng nguồn rác hữu cơ tự ủ phân, cải thiện để đất đai tơi xốp trở lại, thúc đẩy bộ rễ cây trồng phát triển để tăng khả năng hấp thụ dinh dưỡng... Đến nay, đất đai dần màu mỡ, cây trồng sinh trưởng tốt, đồng thời tiết kiệm được chi phí đầu tư so với cách làm truyền thống.   

Hợp tác xã Sản xuất, thương mại và dịch vụ Tâm Minh Quang (xã Tân An) là đơn vị đi tiên phong của thành phố phát triển mô hình nông nghiệp hữu cơ với quy mô lớn. Kể câu chuyện về cải tạo đất bạc màu, chị Nguyễn Ngọc Bích Huyền, quản lý của Hợp tác xã Sản xuất, thương mại và dịch vụ Tâm Minh Quang so sánh: Chất đất ở đây là đất sét pha sỏi cằn cỗi nên việc cải tạo để đất trở nên màu mỡ là cả công trình cải tạo dài hơi, tốn kém. Để đất màu mỡ, HTX có nhiều giải pháp như: trồng chuối ở khu bờ rào hoặc những dải đất ngăn cách giữa các khu trong trang trại để vừa thu hoạch trái, cây chuối băm ra phủ trên đất làm phân bón; trồng nấm rơm vừa có sản phẩm, vừa giúp rơm mau mục để ủ cho vườn cây ăn trái; làm IMO (sử dụng vi sinh vật bản địa, loại chế phẩm sinh học được tạo ra từ các nguyên liệu có sẵn tại địa phương) giúp cân bằng hệ vi sinh vật trong đất… Đặc biệt, hợp tác xã còn đầu tư các trại nuôi ruồi hiện đại để tạo ra sản lượng phân hữu cơ lớn, đảm bảo chất lượng bón cho đất. Hiện tổng diện tích khoảng 35ha của hợp tác xã đều sản xuất theo chuẩn hữu cơ, trong đó có 15ha đã được cấp chứng nhận hữu cơ cho nhiều sản phẩm nông sản với sản lượng hàng trăm tấn/năm.