Nạo vét bồi lắng ở cửa biển

Khu vực cửa biển Cảng Phan Thiết bị bồi lấp.

Là một trong những ngư trường lớn, Lâm Đồng có nhiều cảng nhưng hầu hết đều bị bồi lắng, trở thành nỗi ám ảnh thường xuyên. Câu chuyện “đau xót” nhất phải kể đến cảng cá La Gi, nơi trở thành cửa biển “tử thần” làm nhiều tàu cá bị chìm và gây thương vong về người. Thời điểm đó, cơ quan chức năng lý giải là gió mùa đông bắc thổi mạnh, tạo sóng lớn; ở chiều ngược lại, ngư dân cho rằng, cửa biển bị bồi lắng nghiêm trọng nên tàu “mắc cạn” dẫn đến lật tàu hoặc sóng đánh trôi.

Từ khi bị bồi lắng, cảng cá Phú Hải rơi vào cảnh vắng lặng, đìu hiu. Tùy theo con nước mà cảng có lúc chỉ còn bãi bùn, thậm chí, ngay cả khi thủy triều dâng thì vẫn khiến tàu có tải trọng lớn ra vào khó khăn. Cảng cá Phan Rí Cửa hoạt động từ năm 2015, dù được tỉnh chấp thuận chủ trương nạo vét nhưng đến nay dự án vẫn loay hoay tìm vị trí đổ thải chất nạo vét.

Tại luồng hàng hải Phan Thiết, bãi cát bồi lắng mới chỉ ngày nào còn nhỏ nay trở thành nơi cho thúng, ghe cập bến, người dân câu cá và tắm biển, gây cản trở cho tàu thuyền ra vào. Năm 2023, Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng có văn bản trao đổi về vấn đề vị trí đổ chất nạo vét. Mãi đến cuối tháng 3/2026, hai đơn vị mới có kết luận là “ai” chọn giới thiệu vị trí đổ thải. Thách thức mới là vẫn chưa có vị trí với diện tích phù hợp khối lượng nạo vét. Trước đó, năm 2019 và 2021, khoảng 30.000m3 chất nạo vét, chiếm 1,5ha, cũng đang tồn đọng tại cảng hàng hóa Phan Thiết và chờ “tiêu thụ”.

Câu chuyện bồi lắng cửa biển diễn ra tại nhiều tỉnh: Quảng Ngãi, Quảng Trị, Cà Mau... Theo chuyên gia, nguyên nhân chủ yếu là do xây kè tránh xâm thực, khu tránh trú bão giúp bảo vệ tàu thuyền nhưng vô tình làm thay đổi dòng chảy. Tùy theo chất lượng công trình như xây đúng theo thiết kế, kỹ thuật và duy tu mà bồi lắng xảy ra nhanh hay chậm.

Các dự án nạo vét có vị trí đổ thải thì rất thuận lợi. Với khu vực không có quỹ đất đổ thải, chủ đầu tư phải tìm vị trí và được cơ quan thẩm quyền đánh giá tác động môi trường. Tìm vị trí rộng khoảng vài héc-ta là điều không dễ, vừa không gây ảnh hưởng khu dân cư, vừa thuận tiện di chuyển.

Theo quy trình, sau khi đưa lên bờ, chất nạo vét sẽ được tổ chức đấu giá, song doanh nghiệp chỉ mua nếu cát dùng được trong san lấp. Phương án nhấn chìm ngoài biển tuy thuận lợi hơn về vị trí nhưng cũng đòi hỏi quy trình tư vấn khắt khe nhằm không hủy hoại tài nguyên dưới biển và chi phí thực hiện tốn gấp đôi so với đổ trên đất liền.

Để nạo vét một cách thuận lợi, Nhà nước cần có cơ chế riêng cho doanh nghiệp nạo vét và tiêu thụ khối lượng chất nạo vét. Thí dụ, doanh nghiệp nạo vét được quyền sử dụng cát để dùng san lấp công trình nhằm giải quyết được bài toán vị trí đổ thải và không cần thông qua đấu giá. Doanh nghiệp chỉ cần tính toán lợi nhuận và thực hiện nghĩa vụ tài chính với Nhà nước.

Về lâu dài, việc nạo vét đổ lên đất liền liên tục cũng khiến quỹ đất sạch cạn kiệt, hết chỗ chứa. Giải pháp bền vững hơn trong bối cảnh thiếu vật liệu là chất nạo vét có thể phục vụ san lấp công trình giao thông hoặc dự án lấn biển để không tốn thời gian làm các quy trình thủ tục đánh giá tác động môi trường, cũng như đấu giá. Cũng có thể, chất nạo vét đổ vào vị trí sạt lở bờ biển nhưng phải đúng mùa gió thuận lợi và làm kè tạm hướng ra khơi để nuôi tạo bãi cát.

Thực tế, xây kè biển và khu tránh trú bão mang lại lợi ích rất lớn, ngược lại cũng đi kèm tác động chưa tích cực là bồi lắng. Nhưng nếu không có cơ chế thông thoáng, câu chuyện tìm vị trí đổ thải sẽ mãi là một vòng luẩn quẩn chưa có lối ra.