NATO đang phải đối mặt với một thách thức mới, không phải an ninh truyền thống

Bối cảnh an ninh mới đa chiều và phức tạp

Bối cảnh an ninh hiện tại của NATO đang chứng kiến những bước chuyển dịch mang tính bước ngoặt. Tại Hội nghị Thượng đỉnh Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ), mặc dù trọng tâm của chương trình nghị sự tập trung vào việc hiện thực hóa cam kết tăng mạnh chi tiêu quốc phòng đã được đồng thuận từ năm 2025, thực tiễn môi trường địa chính trị và địa sinh thái hiện nay đã trở nên phức tạp hơn rất nhiều.

Sự gia tăng nhanh chóng của các hiện tượng thời tiết cực đoan tại châu Âu được cho là đang trực tiếp tái định hình khái niệm an ninh truyền thống.

Vì thế, trách nhiệm bảo vệ của NATO giờ đây không chỉ giới hạn trong việc nâng cao năng lực tác chiến quân sự thuần túy, mà buộc phải mở rộng sang việc bảo vệ và củng cố tính chống chịu của các hệ sinh thái xã hội cốt lõi, bao gồm: an ninh lương thực, an ninh nguồn nước, hạ tầng giao thông, năng lượng và hệ thống y tế công cộng.

Có thể thấy, biến đổi khí hậu, cụ thể là các đợt nắng nóng gay gắt, đang đặt ra những thách thức trực tiếp và nghiêm trọng đối với cả tính mạng con người lẫn sự ổn định kinh tế - xã hội của các quốc gia đồng minh NATO.

Thứ nhất, gây thiệt hại nghiêm trọng về người. Nắng nóng chạm ngưỡng kỷ lục tại các quốc gia như Pháp, Tây Ban Nha, Italy, Đức và Anh đã dẫn đến những hậu quả nhân đạo to lớn, có mức độ tàn phá sinh mạng lớn gấp nhiều lần so với các mối đe dọa an ninh truyền thống như khủng bố toàn cầu.

Thứ hai, gia tăng áp lực lên lực lượng quân đội. Sức khỏe thể chất, tinh thần và khả năng sẵn sàng chiến đấu của binh sĩ bị suy giảm trực tiếp dưới thời tiết cực đoan. Các quy định diễn tập quân sự của khối này theo đó phải được điều chỉnh liên tục theo các cảnh báo đỏ về nhiệt, trong khi các thảm họa thiên tai thứ cấp gây ảnh hưởng trực tiếp đến hậu phương và gia đình của quân nhân, làm phân tán khả năng tập trung tác chiến.

Thứ ba, sức nóng cực hạn không dừng lại ở việc đe dọa con người, mà còn trực tiếp vô hiệu hóa hoặc làm suy giảm đáng kể hiệu suất của cơ sở hạ tầng giao thông và logistics, chẳng hạn như làm biến dạng đường băng sân bay và gây cong vênh đường ray xe lửa, cản trở nghiêm trọng quá trình cơ động lực lượng và vận chuyển tiếp tế.

Thứ tư, thách thức kỹ thuật hàng không. Hiện tượng không khí loãng do nhiệt độ cao làm giảm lực nâng của máy bay và trực thăng. Điều này đòi hỏi quãng đường cất cánh dài hơn, giảm tải trọng chuyên chở vũ khí/trang bị và tăng mức độ hao mòn động cơ. Tại các địa bàn tác chiến đặc biệt nóng, quân đội NATO có thể phải huy động số lượng phương tiện bay gấp đôi để hoàn thành cùng một nhiệm vụ, kéo theo nhu cầu khổng lồ về nhân lực, nhiên liệu và năng lực hậu cần.

"Hệ số nhân bất ổn" địa chính trị toàn cầu

Tác động gián tiếp nhưng nguy hiểm nhất của biến đổi khí hậu là vai trò "hệ số nhân bất ổn" (instability multiplier), làm trầm trọng hóa các cuộc khủng hoảng hiện hữu.

Trước hết là khủng hoảng lương thực và xung đột dây chuyền. Đợt nắng nóng năm 2022 tại Ấn Độ gây thất thu lúa mì, buộc nước này cấm xuất khẩu đúng thời điểm chuỗi cung ứng Biển Đen bị gián đoạn do xung đột Nga-Ukraine. Sự cộng hưởng này đã đẩy các quốc gia dễ bị tổn thương như Sudan vào vòng xoáy khủng hoảng kinh tế và nội chiến.

Thứ hai, về trung hạn đến năm 2040, nguy cơ mất mùa lúa mì đồng thời tại các cường quốc nông nghiệp như Ấn Độ, Pháp và Đức có thể tăng gấp ba lần. Kịch bản này không chỉ đe dọa an ninh lương thực nội bộ châu Âu, mà còn có nguy cơ châm ngòi cho các làn sóng bất ổn xã hội quy mô lớn tại các đối tác Bắc Phi phụ thuộc vào nhập khẩu như Morocco hay Algeria, từ đó gián tiếp tạo ra áp lực di cư và bất ổn an ninh lên biên giới phía Nam của NATO.

Thứ ba, các tác nhân thù địch, đặc biệt là các chiến dịch thông tin sai lệch, đang tích cực lợi dụng các thảm họa thiên tai và nắng nóng để làm xói mòn lòng tin của công chúng vào năng lực quản trị của chính phủ, đồng thời kích động sự phản đối đối với các khoản chi ngân sách hỗ trợ quốc tế.

Bài học kinh nghiệm về ứng phó

Để ứng phó hiệu quả, theo giới quan sát, các quốc gia thành viên NATO và các đối tác châu Âu đang tích cực triển khai các khung pháp lý và cơ chế tài chính mới nhằm xây dựng mô hình "Phòng thủ toàn diện" gắn kết chặt chẽ giữa an ninh quân sự và khả năng thích ứng của xã hội.

Cụ thể, Phần Lan và Thụy Điển đang là những hình mẫu tiên phong trong việc tích hợp an ninh lương thực và năng lực ứng phó thiên tai vào Chiến lược An ninh Quốc gia, từ đó tạo ra một bộ đệm vững chắc trước mọi nguy cơ phong tỏa hoặc mất mùa do khí hậu.

Về các công cụ tài chính và cơ chế đa phương mới, Canada đã đề xuất sáng kiến Ngân hàng Quốc phòng, An ninh và Chống chịu (DSRB), hướng tới việc định hướng các dòng vốn đầu tư phát triển công nghệ quốc phòng có tích hợp khả năng chống chịu thời tiết cực đoan và tối ưu hóa chuỗi cung ứng dựa trên dữ liệu khí hậu.

Đối với Mỹ, mặc dù chịu những dao động về mặt chính trị, Bộ Quốc phòng Mỹ vẫn duy trì cam kết thực chất trong việc đánh giá các tác động của thời tiết cực đoan đối với năng lực tác chiến và bảo vệ hạ tầng quân sự.

Ngoài ra, bản thân EU và NATO cũng có sự phối hợp chặt chẽ để giải quyết các thách thức chung, trong đó phải kể đến Chỉ thị về Khả năng chống chịu của các Thực thể Trọng yếu có hiệu lực từ 1/2023, buộc các quốc gia thành viên xác định các hạ tầng thiết yếu và xây dựng kế hoạch thích ứng khí hậu trước giữa năm 2026; Khung tích hợp châu Âu về khả năng chống chịu khí hậu (dự kiến thông qua cuối năm 2026) để thiết lập kịch bản tham chiếu chung về mức tăng nhiệt độ để đồng bộ hóa công tác lập quy hoạch quốc phòng và dân sự; Đối tác An ninh và Quốc phòng Anh - EU (ký kết tháng 5/2025) bảo đảm tính kết nối và hiệp đồng đầu tư xuyên suốt, bất chấp các ranh giới thể chế hậu Brexit.

Có thể thấy, an ninh trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu không còn là một khái niệm đơn chiều. Để duy trì vị thế và bảo vệ vững chắc chủ quyền cũng như sự ổn định xã hội, NATO cần hiểu rằng, năng lực răn đe quân sự mạnh mẽ nhất cũng sẽ trở nên vô nghĩa nếu nền tảng hạ tầng, nguồn nước và hệ thống lương thực của quốc gia đổ vỡ trước các cú sốc khí hậu.

Do đó, các cam kết tăng cường chi tiêu quốc phòng song song với việc nâng cao hiệu quả phân bổ ngân sách cho năng lực chống chịu phi truyền thống nên là ưu tiên chiến lược hàng đầu của toàn liên minh trong những thập kỷ tới.