Nét cọ nở hoa trong lửa đạn

Sứ mệnh thiêng liêng của họa sĩ - chiến sĩ

Bắt đầu từ cột mốc lịch sử năm 1945, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn độc lập, các họa sĩ thuộc “thế hệ vàng” của Trường Mỹ thuật Đông Dương như Trần Văn Cẩn, Tô Ngọc Vân, Lương Xuân Nhị… đã nhạy bén cảm nhận được bước ngoặt vĩ đại mở ra trang sử mới cho đất nước. Từ đó, cho ra đời những tác phẩm mỹ thuật đong đầy cảm xúc.

Từ những bức tranh cổ động mang tính phong trào, đến các tác phẩm tạo hình bằng đa dạng chất liệu như sơn mài, sơn dầu, lụa, màu nước… đều in đậm dấu ấn của nghệ thuật cách mạng Việt Nam.

Tranh sơn mài "Nghỉ chân bên đồi" (Tô Ngọc Vân, 1953)

Sau Cách mạng tháng Tám, nhiều họa sĩ đã lên chiến khu Việt Bắc, hòa mình trong cuộc trường chinh 9 năm chống Pháp. Ngay sau đó liền bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Họ đóng góp vào sự chuyển mình của mỹ thuật Việt Nam bằng cách bám sát hơi thở nóng hổi của chiến trường.

Đặc biệt để lại dấu ấn sâu sắc của hội họa thời kỳ chống Mỹ là các tác phẩm ký họa chiến trường. Các họa sĩ thao tác cực nhanh trên những mảnh giấy nhỏ tút tát từ sổ tay, vỏ bao thuốc lá, vẽ bằng bút sắt, mực nho, thậm chí sáng tạo dùng màu tự chế từ nhọ nồi, nhựa cây… Những tác phẩm của Huỳnh Phương Đông, Lê Lam, Nguyễn Đức Dụ… giá trị như những bản tin nóng hổi, chân thực truyền thẳng từ tiền tuyến.

Tranh sơn mài "Đất này của tổ tiên ta" (Nguyễn Thế Vinh,1970)

Chủ đề được nhiều họa sĩ thể hiện trong những bức họa thời chiến là sức mạnh của tình đoàn kết quân dân. Như tác phẩm sơn mài Tình quân dân của họa sĩ Nguyễn Sỹ Ngọc sáng tác năm 1949.

Ý thức bảo vệ di sản cội nguồn cũng được bộc lộ mạnh mẽ trong các tác phẩm. Như tranh sơn mài Đất này của tổ tiên ta do họa sĩ Nguyễn Thế Vinh (Nguyễn Vĩnh Nguyên) sáng tác năm 1970, khắc họa khoảng lặng sau trận đánh.

Dưới bàn tay tài hoa của nghệ sĩ, các tác phẩm chính là lời khẳng định mạnh mẽ về chủ quyền bất khả xâm phạm, là quyết tâm gìn giữ từng tấc đất cha ông của quân dân ta.

Chưng cất cái đẹp trong bom đạn

Điều làm nên sức sống của nền mỹ thuật kháng chiến không chỉ nằm ở việc mô tả sự khốc liệt của bom đạn, mà còn ở khả năng chưng cất cái đẹp từ mất mát, hy sinh. Qua các tác phẩm, sức sống dân tộc hiện hữu, lắng đọng trong từng góc nhỏ bình yên.

Giữa những mảng màu xám xịt của khói thuốc súng, người ta vẫn bắt gặp nụ cười của cô thanh niên xung phong hay phong cảnh góc rừng Trường Sơn vươn mình đầy sức sống...

Tranh lụa "Bên chiến hào Vĩnh Linh" (Đào Đức, 1970)

Bức tranh lụa Bên chiến hào Vĩnh Linh được họa sĩ, NSND Đào Đức sáng tác trong giai đoạn đi thực tế ở Vĩnh Linh, Quảng Trị, đầu những năm 1970. Nơi những thân cây cháy xém vì đạn pháo, mầm xanh vẫn đâm chồi bên cạnh những chiến sĩ đang nghỉ ngơi, gửi gắm khát vọng hòa bình mãnh liệt nơi tuyến lửa.

Sự bình yên ấy cũng lan tỏa trong tác phẩm sơn khắc Bộ đội về được họa sĩ Lê Thanh Trừ sáng tác năm 1973. Bức tranh khắc họa cảnh xóm ấp vùng sông nước Nam Bộ yên ả, nên thơ với những mái nhà lá ven sông, xung quanh là những rặng dừa nước.

Đan xen cùng cảnh vật là hình ảnh người dân trong xóm ấp đang vui mừng ra đón lớp lớp đoàn quân tiến về trên những chiếc thuyền ba lá hay trên cây cầu khỉ phía xa. Tác phẩm đầy dự cảm, ước mong ngày hòa bình, thống nhất.

Tranh sơn khắc "Bộ đội về" (Lê Thanh Trừ, 1973)

Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam Lương Xuân Đoàn đánh giá những tác phẩm mỹ thuật kháng chiến đã ghi lại chặng đường đẹp đẽ của nghệ thuật cách mạng Việt Nam. Nó gắn liền với sứ mệnh của nghệ sĩ - chiến sĩ, gắn liền với ý thức tự nguyện về trọng trách xã hội trong bối cảnh cả nước ra trận.

Trong từng tác phẩm, mỗi họa sĩ đều góp phần thể hiện, lưu giữ những nét đẹp của đất nước, con người Việt Nam từ đời này sang đời khác và chưa bao giờ suy chuyển. Họ, qua ngòi bút của sắc màu, đã làm tròn sứ mệnh vẻ vang của thời đại.