Nếu không có vi khuẩn, con người sẽ không tồn tại

Vi khuẩn Lactic là vi khuẩn có lợi cho con người. Nguồn: eurolab.

Trong nhiều thập kỷ, vi khuẩn thường được nhìn nhận như mối đe dọa cần loại bỏ. Tuy nhiên cuốn Lịch sử của Lên men của Katherine Harmon Courage đặt lại vấn đề nếu không có vi khuẩn, con người sẽ không tồn tại.

Chúng ta không đơn độc

Ngay trong phần giới thiệu mang tên “Chúng ta không đơn độc”, tác giả sách Katherine Harmon Courage đã đặt lại vị thế của con người trong tự nhiên.

Theo bà, ta thường tự xem mình là “đỉnh cao của sự tiến hóa”, nhưng thực tế, con người không vươn đến vị trí ấy một mình. “Ta đã được giúp đỡ… Tôi đang nói về vi sinh vật”.

“Chính xác hơn, ta đã nhận được sự giúp đỡ từ hàng nghìn tỉ vi khuẩn, nấm, vi-rút và vi khuẩn cổ sinh sống trong cơ thể chúng ta suốt hàngtriệu năm và đã tồn tại trên hành tinh này hàng tỉ năm trước khi ta xuất hiện”, Katherine Harmon Courage viết.

Không chỉ “chứa đựng vô số”, con người còn phụ thuộc vào chúng để duy trì miễn dịch, tiêu hóa và sự sống còn. “Nếu không có vi khuẩn, chúng ta sẽ chẳng ở đây. Sẽ không bao giờ hoàn thiện hệ miễn dịch hay hấp thụ đầy đủ dưỡng chất, và cơ thể sẽ trở thành mảnh đất mở rộng cho mầm bệnh cơ hội tìm đến”.

Tuy nhiên, theo tác giả, trong vài thế hệ gần đây, loài người đã “dấy lên một cuộc chiến với vi sinh vật của chính mình” . Từ việc lạm dụng kháng sinh đến thay đổi môi trường sống, những tác động diễn ra nhanh chóng đến mức được ví như một sự kiện “diệt chủng” thu nhỏ trong lịch sử 200.000 năm của nhân loại.

Từ cách mở đầu như trên, Lịch sử của Lên men được xuất bản nhằm điều chỉnh cách tiếp cận phổ biến về vi sinh vật, đặt mối quan hệ giữa con người và thế giới vi mô trong bối cảnh khoa học hiện đại như một mối quan hệ cộng sinh mang ý nghĩa sống còn.

Sách cũng mở ra một hành trình xuyên qua sinh học, lịch sử và văn hóa ẩm thực, nơi những món ăn tưởng chừng dân dã như sữa chua, kim chi hay dưa cải chua lại giữ vai trò trung tâm trong câu chuyện tiến hóa của loài người.

Tác giả dẫn dắt người đọc khám phá hệ vi sinh đường ruột như một hệ sinh thái sống động, đồng thời giải thích vì sao khoa học hiện đại buộc chúng ta phải nhìn lại vai trò thiết yếu của vi khuẩn, không chỉ trong tiêu hóa mà cả miễn dịch, tâm trạng và sức khỏe bền vững.

Bản tiếng Việt sách Lịch sử của lên men do Omega Plus và NXB Dân Trí phát hành.

Cách hiệu quả nhất để chúng ta tác động đến hệ vi sinh vật của mình

Không chỉ có hệ vi sinh, một lực lượng mạnh mẽ khác âm thầm tác động lên chúng ta mà chúng ta có quyền kiểm soát hoàn toàn đang âm thầm tác động lên chúng ta đó chính là chế độ ăn uống. Thực tế, chế độ ăn uống là một trong những cách hiệu quả nhất để chúng ta tác động đến hệ vi sinh vật của mình.

Trong cuốn sách, tác giả Katherine Harmon Courage làm rõ bản chất của các vi sinh vật trong ruột, những nhóm vi khuẩn chủ đạo và mối liên hệ giữa hệ vi sinh với chế độ ăn trong lịch sử tiến hóa của loài người. Từ đó, cuốn sách đi đến một luận điểm then chốt: việc nuôi dưỡng hệ vi sinh không bắt đầu từ phòng thí nghiệm hay các sản phẩm công nghiệp hiện đại, mà từ những truyền thống ẩm thực cổ xưa. Các thực phẩm giàu chất xơ, tiền sinh học và đặc biệt là thực phẩm lên men đã âm thầm nuôi dưỡng sức khỏe con người qua nhiều thế hệ.

Một nội dung khác đáng chú ý của cuốn sách là chuyến du hành qua các nền văn hóa lên men trên khắp thế giới: từ sữa chua Hy Lạp, kefir vùng Caucasus, kim chi Hàn Quốc, dưa cải chua châu Âu, đến miso, natto, kombucha, ca cao, nước mắm và nem chua.

Trong cách kể của tác giả, thực phẩm lên men không hiện lên như một xu hướng thời thượng, mà như kết quả của những lựa chọn sinh tồn thực tế: bảo quản thực phẩm, thích nghi với môi trường và duy trì sự sống. Song song với các câu chuyện văn hóa, cuốn sách còn chia sẻ những công thức đơn giản, giúp người đọc có thể tự thực hành việc nuôi dưỡng hệ vi sinh trong đời sống hàng ngày.

Khác với nhiều sách sức khỏe phổ thông, Lịch sử của Lên men không chỉ dừng ở việc liệt kê “nên ăn gì”, mà giải thích vì sao những thực phẩm ấy có lợi, dựa trên các cơ chế sinh học cụ thể.

Tác giả trình bày kiến thức khoa học một cách mạch lạc, đồng thời giữ thái độ thận trọng và cân bằng: không hứa hẹn chữa bệnh, không coi hệ vi sinh là “chìa khóa vạn năng”, và luôn phân biệt rõ giữa bằng chứng khoa học vững chắc với các giả thuyết còn đang được kiểm chứng. Cuốn sách cũng nhấn mạnh tính cá nhân hóa của hệ vi sinh, thừa nhận rằng không tồn tại một công thức chung cho mọi người.

Kết nối khoa học, lịch sử và văn hóa ẩm thực thường nhật, Lịch sử của Lên men mang đến một góc nhìn mới về chăm sóc sức khỏe bền vững: không phải bằng cách tiêu diệt vi khuẩn, mà bằng cách học cách chung sống và nuôi dưỡng thế giới vi mô bên trong chúng ta. Đây là một cuốn sách dành cho những ai quan tâm đến sức khỏe, khoa học, ẩm thực truyền thống và mối quan hệ sâu xa giữa con người với hệ sinh thái "vô hình" đã luôn đồng hành cùng nhân loại.

Minh Châu